تەخمىنەن ئوقۇش ۋاقتى 15 مىنۇت

بسم الله الرحمن الرحيم

«خىتاي بىلەن ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇش توغرىسىدا تەپەككۇر: توققۇز خىل پەرەز» ناملىق دوكلات ھەققىدە تونۇشتۇرۇش ۋە تەھلىل

خىتاينى چۈشىنىش ناملىق يۈرۈشلۈك ماقالىمىزنىڭ بۇ سانىدا ئامېرىكىنىڭ داڭلىق ئىستراتېگىيىلىك تەتقىقات ئورگىنى بولغان RAND تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «خىتاي بىلەن ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇش توغرىسىدا تەپەككۇر: توققۇز خىل پەرەز» (Thinking Through Protracted War with China: Nine Scenarios) ناملىق دوكلاتنى چوڭقۇر ۋە ئەتراپلىق شەرھلەش ئارقىلىق، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەزمۇنى، مەقسىتى ۋە شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتى ئۈچۈن بولغان ئەھمىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويىمىز.

دوكلاتنى چۈشۈرۈش ئادرېسى:

https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1475-1.html

1. دوكلاتنىڭ ئاپتورلىرى ۋە تەتقىقات ئورگىنى

ئاپتورلار: بۇ دوكلاتنى Joel B. Predd, Paul DeLuca, Scott Savitz, Edward Geist, Caitlin Lee قاتارلىق تەتقىقاتچىلار بىرلىكتە يازغان.

تەتقىقات ئورگىنى: RAND شىركىتى (RAND Corporation) ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان، پايدا كۆزلىمەيدىغان، پارتىيەسىز تەتقىقات ئورگىنى بولۇپ، ئاساسلىقى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە ئارمىيەسى ئۈچۈن ئىستراتېگىيە، دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە جامائەت سىياسىتىگە ئائىت مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىدۇ. ئۇنىڭ تەتقىقاتلىرى ئامېرىكىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك قارارلىرىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىپ كېلىۋاتىدۇ.

2. دوكلاتنىڭ يېزىلىش مەقسىتى ۋە ئۇسلۇبى

يېزىلىش مەقسىتى: بۇ دوكلاتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان ھەربىي توقۇنۇشنىڭ «تېز ۋە ھەل قىلغۇچ» بولماستىن، بەلكى «ئۇزاققا سوزۇلغان» بىر ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىش ئېھتىماللىقىنى تەھلىل قىلىش ۋە بۇنىڭغا دائىر ئىستراتېگىيىلىك تەپەككۇر ئۈچۈن ئاساس يارىتىشتۇر. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ئەنئەنىۋى ھەربىي پىلانلار كۆپىنچە قىسقا مۇددەتلىك ئۇرۇشنى كۆزدە تۇتىدۇ، ئەمما بۇ خىل تەپەككۇر كەلگۈسىدىكى مۇرەككەپ رېئاللىققا ماس كەلمەسلىكى مۇمكىن (1-بەت).

يېزىلىش ئۇسلۇبى: دوكلات «ئالدىن بەلگىلەش» (predictive) ئۇسلۇبىدا يېزىلماستىن، بەلكى «پەرەز تەرەققىياتى» (scenario development) ئۇسلۇبىنى قوللانغان. يەنى، بۇ دوكلات كەلگۈسىدە نېمە ئىش بولىدىغانلىقىنى ئالدىن ئېيتىپ بەرمەيدۇ، بەلكى يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان توققۇز خىل ئەھۋالنى تەسۋىرلەش ئارقىلىق، سىياسەتچىلەر ۋە ئىستراتېگىيە مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ تەپەككۇر دائىرىسىنى كېڭەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ پەرەزلەر ئوخشىمىغان شارائىت، ئوخشىمىغان جۇغراپىيىلىك ئورۇن ۋە ئوخشىمىغان توقۇنۇش شەكلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (11-بەت).

3. دوكلاتنىڭ ئومۇمىي مەزمۇنى

دوكلات ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك، كۆپ قاتلاملىق ۋە يادروسىز ئۇرۇشلارغا كېڭىيىش ئېھتىماللىقىنى توققۇز خىل پەرەز ئارقىلىق جانلىق تەسۋىرلەپ بېرىدۇ. دوكلاتنىڭ مەركىزى ئىدىيەسى شۇكى، ھازىرقى ئىستراتېگىيىلىك پىلانلاردا ئويلىشىلغاندىن كۆپ ئۇزۇنغا سوزۇلىدىغان بىر ئۇرۇشقا ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ تەييارلىقسىز قېلىش خەۋپى بار.

ئەڭ ئاساسلىق پىكىرلەر:

• ئۇرۇشنىڭ ئۇزاققا سوزۇلۇش خەۋپى: دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسلىق پەرەز شۇكى، خىتاي بىلەن بولغان ھەرقانداق ھەربىي توقۇنۇش ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيىلىك جەھەتتە غايەت زور بەدەل تەلەپ قىلىدىغان، يادرو ئۇرۇشىغا كېڭىيىش خەۋپى بولغان ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئەنئەنىۋى پىلانلاردىكىدەك تېز ئاخىرلاشمايدىغان بىر جەريان بولىدۇ (iv-بەت).
• توقۇنۇشنىڭ كۆپ خىللىقى: ئۇرۇش پەقەت تەيۋەن بوغۇزىدىلا ئەمەس، بەلكى ئوتتۇرا ئاسىيا، ئافرىقا، ھىندى ئوكيان، ھەتتا ئالەم بوشلۇقى قاتارلىق ئوخشىمىغان رايونلاردا، ۋاكالەتچى ئۇرۇشى، ئىقتىسادىي ئۇرۇش، ئۇچۇر ئۇرۇشى قاتارلىق ئوخشىمىغان شەكىللەردە يۈز بېرىشى مۇمكىن.
• ئۈچىنچى تەرەپ زېمىنى ۋە ۋاكالەتچى كۈچلەر: نۇرغۇن پەرەزلەردە ئامېرىكا ۋە خىتاي بىۋاسىتە ئۆز زېمىنىدا ئۇرۇش قىلماستىن، بەلكى ئۈچىنچى بىر دۆلەتنىڭ زېمىنىدا ياكى ئۆزلىرىنىڭ «ۋاكالەتچى» كۈچلىرى ئارقىلىق توقۇنۇشىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال ئۇرۇشنىڭ ئۇزاققا سوزۇلۇشىغا، ئەمما يادرو ئۇرۇشىغا كېڭىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا سەۋەب بولىدۇ (vi-بەت).
• يېڭى تېخنولوگىيە ۋە ئۇرۇش شەكلى: ئۇزاق مۇساپىلىق، ئەرزان، قايتا ئىشلەتكىلى بولىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار، ئۇچۇر ۋە تور تېخنولوگىيەسى، بىيو-تېخنولوگىيەلىك قوراللار قاتارلىق يېڭىلىقلار ئۇرۇشنىڭ ماھىيىتىنى ئۆزگەرتىپ، ئۇنى تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە ئۇزاققا سوزۇلىدىغان ھالەتكە كەلتۈرىدۇ (16-بەت).

4. ھەر بىر بابنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى

1-باب: كىرىش سۆز

بۇ باب دوكلاتنىڭ تەتقىقات ئارقا كۆرۈنۈشى، مەقسىتى ۋە ئۇسۇلىنى تونۇشتۇرىدۇ. ئاپتورلار ئامېرىكا-خىتاي ئۇرۇشىنىڭ ئەنئەنىۋى قاراشلاردىكىدەك قىسقا بولماسلىق ئېھتىماللىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، بۇ خىل ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇش ئەھۋاللىرىنى تەسەۋۋۇر قىلىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەيدۇ.

• نىگىزلىك پىكىر: ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى «تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدىغاننى تەسەۋۋۇر قىلىش» روھى بىلەن، ئالدىن كۆرگىلى بولمايدىغان خەۋپلەرگە تەييارلىق قىلىشى كېرەك (11-بەت).

2-باب: ئامېرىكا قانداق قىلىپ ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇش پىلانىدىن ۋاز كەچتى

بۇ باب سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە، يادرو قوراللىرىنىڭ، بولۇپمۇ تېرمويادرو بومبىسى ۋە باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ بارلىققا كېلىشى بىلەن، ئامېرىكىنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇشقا تەييارلىق قىلىش ئىستراتېگىيەسىدىن قانداق ۋاز كەچكەنلىكىنى تارىخىي نۇقتىدىن شەرھلەيدۇ. ئەينى ۋاقىتتا، چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئۇرۇشنىڭ بىر نەچچە كۈندە ياكى ھەپتىدە ئاخىرلىشىدىغان «يادرولۇق ئاپەت» بولىدىغانلىقى پەرەز قىلىنغان.

• مۇھىم بايان: 1959-يىلىلا Bernard Brodie: «بۇنداق ئۇرۇشنىڭ ھەل قىلغۇچ باسقۇچلىرىنىڭ داۋاملىشىش ۋاقتى بىر نەچچە كۈندىن ئېشىپ كەتمەيدۇ» دەپ كۆرسەتكەن (14-بەت).
• نىگىزلىك پىكىر: سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىكى «قىسقا ئۇرۇش» پەرىزى، بۈگۈنكى خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتكە ماس كەلمەسلىكى مۇمكىن، چۈنكى ھازىرقى توقۇنۇشلارنىڭ يادرو ئۇرۇشىغا كېڭىيىش سەۋەبلىرى ۋە مېخانىزمى ئوخشىمايدۇ (15-بەت).

3-باب: «چوڭ ئويۇن» نىڭ قايتا باشلىنىشى (Great Game Redux)

بۇ باب بىرىنچى پەرەزنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ پەرەزدە، ئوتتۇرا ئاسىيادا «ئوتتۇرا ئاسىيا ئىسلام دۆلىتى» (ISCA، يەنى دائىشقا ئوخشاش بىر تەشكىلات) قۇرۇلۇپ، رايوندا قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىدۇ. خىتاي بۇنى باھانە قىلىپ، «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارغا بولغان تاشقى تەسىرنى ئۈزۈش ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىنى ئىشغال قىلىدۇ. ئامېرىكا خىتاينىڭ كېڭىيىشىدىن ئەنسىرەپ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى دۆلەتلەرگە ياردەم بېرىدۇ ۋە ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا ئۇزاققا سوزۇلغان، ھەل قىلغۇچ نەتىجىسىز بىر قۇرۇقلۇق ئۇرۇشى پارتلايدۇ.

• مۇھىم ئۇچۇر: بۇ پەرەزدە خىتاي ئوتتۇرا ئاسىيانى ئىشغال قىلغاندىن كېيىن، كاسپىي دېڭىزى قىرغاقلىرىغىچە كونتروللۇقنى كېڭەيتىدۇ. ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرى (مەسىلەن، ئەزەربەيجان ۋە ئىران) بازىلىرىدىن پايدىلىنىپ، خىتايغا قارشى ھەرىكەت قىلىدۇ (17-18-بەتلەر).

• رەسىم: 3.1-رەسىمدە (18-بەت) خىتاي ئىشغال قىلغان ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ خەرىتىسى كۆرسىتىلگەن.

• نىگىزلىك پىكىر: ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىر قالايمىقانچىلىق، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى «مۇقىملاشتۇرۇش» باھانىسى بىلەن رايونغا ھەربىي كۈچ كىرگۈزۈشىگە، بۇ بولسا ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇشۇپ قېلىشىغا سەۋەب بولىدۇ.

4-باب: ئافرىقا ئاسمىنى ئاستىدا (Under African Skies)

ئىككىنچى پەرەز: خىتاي ئافرىقىدىكى توققۇز دۆلەتنى ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ئۆزىگە قارام قىلىپ، ئۇ يەرلەردە قورچاق ھاكىمىيەتلەرنى تىكلەيدۇ ۋە نۇرغۇن خىتاي پۇقراسىنى كۆچۈرۈپ كېلىپ، بايلىقلارنى بۇلايدۇ. ئامېرىكا خىتاينىڭ ئافرىقىنى مونۇپول قىلىشىدىن ئەنسىرەپ، ئاغدۇرۇلغان ھۆكۈمەتلەرنىڭ قوزغىلاڭچى كۈچلىرىگە ياردەم بېرىپ، خىتايغا قارشى ئۇرۇش قىلىدۇ. ئەمما خىتاينىڭ تارقاق ۋە يەرلىك بايلىقلارغا تايىنىدىغان كۈچلىرى ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ، ئۇرۇش ئۇزاققا سوزۇلىدۇ.

• نىگىزلىك پىكىر: ئۇرۇش ئۈچىنچى دۆلەت زېمىنىدا بولغاچقا، ھېچقايسى تەرەپ ئۇرۇشنى كەسكىن كېڭەيتىشنى خالىمايدۇ، نەتىجىدە ئۇرۇش ھەل قىلغۇچ نەتىجىسىز، ئۇزاق داۋاملىشىدىغان پاتقاققا ئايلىنىدۇ (24-بەت).

5-باب: كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئۇرۇش (ئۇچۇر ئۈچۈن كۈرەش)

ئۈچىنچى پەرەز: خىتاي دۇنياۋى رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلەرنى (مەسىلەن، 6G تورى، دېڭىز ئاستى كابېلى، سۈنئىي ھەمراھ) كونترول قىلىش ئارقىلىق، مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئۇرۇش قوزغايدۇ. ئامېرىكا بۇنىڭغا قارشى ھەربىي ھەرىكەت قوللىنىپ، ئۆزىگە ئىتتىپاقداش ئۈچ دۆلەتنىڭ (بىرازىلىيە، ھىندونېزىيە، جەنۇبىي ئافرىقا) ئۇچۇر بىخەتەرلىكىنى قوغداشقا ئۇرۇنىدۇ. بۇ كىچىك توقۇنۇش كېيىن پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدىكى دېموكراتىيە ۋە مۇستەبىتلىك تۈزۈملىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر ۋە سودا ئۇرۇشىغا ئايلىنىدۇ.

• مۇھىم بايان: 2030-يىللارنىڭ ئاخىرىدا، خىتاينىڭ دۇنيادىكى تۇنجى كۋانت كومپيۇتېرىنى ياساپ چىققانلىقىنى ئېلان قىلىشى، ئامېرىكىنىڭ شىفىرلىق ئالاقىسىنى بىخەتەرلىك تەھدىتىگە ئۇچرىتىپ، ئامېرىكىنى جىددىي ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە مەجبۇرلايدۇ (28-بەت).
• نىگىزلىك پىكىر: كەلگۈسىدىكى ئۇرۇش پەقەت قورال-ياراغ بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئۇچۇر ۋە ئۇل ئەسلىھەلەرنى كونترول قىلىش ھوقۇقى ئۈچۈن بولىدۇ.

6-باب: ئالەمدە يوقالغانلار (Lost in Space)

تۆتىنچى پەرەز: ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ ئاي شارى ئوربىتىسىغا يېقىن جايدىكى سۈنئىي ھەمراھلىرى تاسادىپىي سوقۇلۇپ كېتىپ، ئىككى تەرەپ بىر-بىرىنىڭ سۈنئىي ھەمراھلىرىغا ھۇجۇم قىلىدىغان «ئالەم ئۇرۇشى»نى باشلايدۇ. بۇ ئۇرۇش پەقەت يۇقىرى ئوربىتادىلا چەكلىنىپ، يەر شارىدىكى ئىقتىساد ۋە سىياسەتكە كۆپ تەسىر كۆرسەتمەيدۇ، شۇڭا ھېچقايسى تەرەپ ئۇرۇشنى توختىتىشقا ئالدىرىمايدۇ.

• نىگىزلىك پىكىر: ئۇرۇش يەر يۈزىدىن يىراق، يۇقىرى تېخنىكىلىق ساھەدە يۈز بەرگەندە، ئۇنىڭ كېڭىيىش ۋە توختىتىش مېخانىزملىرى ئەنئەنىۋى ئۇرۇشلاردىن پۈتۈنلەي پەرقلىق بولىدۇ (32-بەت).

7-باب: روسىيە ئۆزىنى يادرو بومبىسى بىلەن پارتلىتىدۇ (Russia Nukes Itself)

بەشىنچى پەرەز: پۇتىن ھاكىمىيىتى يىمىرىلگەندىن كېيىن، روسىيەدە بىر قانچە يادرو قوراللىق گۇرۇھ ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئامېرىكا ساينت پېتېربۇرگنى مەركەز قىلغان ھۆكۈمەتنى، خىتاي بولسا نوۋوسىبىرسكىنى مەركەز قىلغان ھۆكۈمەتنى قوللايدۇ. بۇ ئىككى گۇرۇھ ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش يادرو ۋە بىئولوگىيىلىك قوراللار ئىشلىتىشكىچە يېتىپ، ئامېرىكا ۋە خىتاي ئەسكەرلىرىمۇ بۇ ئۇرۇشقا كىرىپ قېلىپ، مۇرەككەپ ۋەزىيەت شەكىللىنىدۇ.

• نىگىزلىك پىكىر: ئىچكى ئۇرۇش شارائىتىدا يادرو قوراللىرىنى ئىشلىتىش، دۆلەتلەر ئارا ئۇرۇشتىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ ئاسان ۋە كونترول قىلغىلى بولمايدىغان ھالەتكە كېلىدۇ. بۇ خىل مۇھىتتا ھەرقانداق ھەربىي كۈچنىڭ ھەرىكەت قىلىشى ئىنتايىن قىيىن بولىدۇ (37-بەت).

8-باب: دۇنياۋى (يادروسىز) باشقۇرۇلىدىغان بومبا دۇئېلى

ئالتىنچى پەرەز: خىتاي تەيۋەننى قورشاۋغا ئالغاندىن كېيىن، ئامېرىكا ئارىلىشىپ، ئىككى تەرەپ ئېغىر چىقىم تارتىدۇ. ئۇرۇشنى ئەنئەنىۋى ئۇسۇلدا داۋاملاشتۇرالماي، ئىككى دۆلەت بىر-بىرىنىڭ زېمىنىدىكى نىشانلارغا (ھەربىي بازا، كېيىنچە پۇقرالار ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىغا) يادروسىز، ئۇزۇن مۇساپىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار بىلەن ھۇجۇم قىلىپ، «ئىرادە سىنىشىش» ئۇرۇشىنى باشلايدۇ.

• مۇھىم سۆز: ئىستراتېگىيە مۇتەخەسسىسى Thomas Schelling نىڭ: «ئازاب بېرىش كۈچى … بىر خىل سودىلىشىش كۈچىدۇر» دېگەن سۆزى نەقىل كەلتۈرۈلگەن (40-بەت).
• نىگىزلىك پىكىر: ئۇرۇش ھەربىي غەلىبىنى ئەمەس، بەلكى قارشى تەرەپنىڭ ئىرادىسىنى سۇندۇرۇشنى مەقسەت قىلغاندا، ئۇ «ئىرادە سىنىشىش» مۇسابىقىسىگە ئايلىنىدۇ ۋە توختىماي يېڭى قائىدىلەرنى تىكلەشنى تەلەپ قىلىدۇ.

9-باب: قوش قورشاۋ (ۋە تەيبېي ھاۋا تىرانسپورتى)

يەتتىنچى پەرەز (2028-يىلى يۈز بېرىدۇ): خىتاي تەيۋەننى ھاۋا ۋە دېڭىزدىن قورشاۋغا ئالىدۇ. ئامېرىكا 1948-يىلىدىكى بېرلىن ھاۋا تىرانسپورتىغا ئوخشاش، تەيۋەنگە ھاۋادىن ياردەم بېرىدۇ ۋە ئۆز نۆۋىتىدە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا خىتاينىڭ نېفىت يوللىرىنى توسىدۇ. ئىككى تەرەپمۇ «ۋاقىت ئويۇنى» ئوينايدۇ: بىرى تەيۋەننىڭ قانچىلىك بەرداشلىق بېرەلەيدىغانلىقىغا، يەنە بىرى خىتاينىڭ قانچىلىك چىدىيالايدىغانلىقىغا قاراپ ئىش تۇتىدۇ. بۇ جەرياندا ئىككى تەرەپنىڭ ھەربىي كۈچى ئاستا-ئاستا خوراپ، ئۇرۇش ئۇزاققا سوزۇلىدۇ.

• رەسىم: 9.1-رەسىمدە (45-بەت) ئامېرىكىنىڭ جەنۇبىي شەرقىي ئاسىيادىكى بوغۇزلارنى قانداق توسىدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن.
• نىگىزلىك پىكىر: ئۇرۇش بىۋاسىتە كەڭ كۆلەملىك توقۇنۇشقا ئايلانماي، تۆۋەن زىچلىقتىكى، ئەمما بايلىقنى خورىتىدىغان بىر «ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي خورىتىش ئۇرۇشى» شەكلىدە داۋاملىشىدۇ.

10-باب: ھىندى ئوكياندىكى ھوقۇق تالىشىش

سەككىزىنچى پەرەز (2033-يىلى يۈز بېرىدۇ): خىتاي ھىمالايا تېغىدىكى ھىندىستان بىلەن بولغان چېگرا ماجراسىنى ئۆزىگە پايدىلىق ھەل قىلىش ئۈچۈن، ھىندىستاننىڭ ئاندامان ۋە نىكوبار ئاراللىرىغا بېسىپ كىرىدۇ. بۇ ئۇرۇش تۆۋەن زىچلىقتا، ئۇزاق داۋاملىشىدىغان توقۇنۇشقا ئايلىنىدۇ. ئامېرىكا، ھىندىستان ۋە باشقا ئىتتىپاقداشلار خىتاينىڭ ئارالدىكى نىشانلىرىغا زەربە بېرىدۇ، خىتاي بولسا رايوندا ئۆزىنىڭ مۇداپىئە سىستېمىسىنى كۈچەيتىدۇ.

• رەسىم: 10.1-رەسىمدە (49-بەت) ھىندىستاننىڭ ئاندامان ۋە نىكوبار ئاراللىرىدىكى ھەربىي ئەسلىھەلىرى كۆرسىتىلگەن.
• نىگىزلىك پىكىر: بىر رايوندىكى توقۇنۇشنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، باشقا بىر رايوندا يېڭى بىر توقۇنۇش مەيدانى ئېچىش (horizontal escalation)، ئۇرۇشنىڭ جۇغراپىيىلىك دائىرىسىنى كېڭەيتىپ، ئۇنى تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە ئۇزاققا سوزۇلىدىغان ھالەتكە كەلتۈرىدۇ.

11-باب: جەنۇبىي شەرقىي ئاسىيادىكى ۋاكالەتچى ئۇرۇشى

توققۇزىنچى پەرەز: خىتاي ئۆزىنىڭ قارامىدىكى كامبودژانى قۇترىتىپ، ۋيېتنام بىلەن توقۇنۇش پەيدا قىلىدۇ. ۋيېتنام كامبودژاغا تاجاۋۇز قىلىدۇ. ئامېرىكا ۋيېتنامنى قوللايدۇ، خىتاي كامبودژانى قوللايدۇ. ئىككى تەرەپمۇ ئۆز ۋاكالەتچىلىرىگە قورال-ياراغ، ئاخبارات ۋە مەشىق بىلەن ياردەم بېرىدۇ. ئۇرۇش ھېچقانداق غەلىبە ئۈمىدى بولمىغان، ئەمما ئىككى تەرەپمۇ ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرايدىغان بىر پاتقاققا ئايلىنىدۇ.

• نىگىزلىك پىكىر: ۋاكالەتچى ئۇرۇشى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ بىۋاسىتە توقۇنۇشۇپ قېلىش خەۋپىنى ئازايتىدۇ، ئەمما بۇ ئۇلارنىڭ رەقىبىنى ھالسىرىتىش ۋە بايلىقلىرىنى خورىتىش ئۈچۈن ئۇرۇشنى قەستەن ئۇزارتىشىغا سەۋەب بولىدۇ (56-بەت).

12-باب: خۇلاسە

بۇ باب ئالدىنقى توققۇز پەرەزنى خۇلاسىلەپ، ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان تۆت خىل ئومۇمىي شارائىتنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ:

1. ۋاكالەتچىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇش (Proxy War in Southeast Asia پەرىزىگە ئوخشاش).
2. ئۈچىنچى تەرەپ زېمىنىدىكى ئۇرۇش (Great Game Redux پەرىزىگە ئوخشاش).
3. چەكلىك مەقسەت ياكى ماددىي بايلىق چەكلىمىسى بولغان ئۇرۇش (Dueling Blockades پەرىزىگە ئوخشاش).
4. كېڭىيىشكە قارىتا سۆھبەتلىشىپ بېكىتىلگەن چەكلىمىلەر بولغان ئۇرۇش (Global Missile Duel پەرىزىگە ئوخشاش).

• جەدۋەل: 12.1-جەدۋەلدە (58-بەت) ھەر بىر پەرەزنىڭ قايسى تۈرگە كىرىدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن.
• نىگىزلىك پىكىر: ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇش ئالاھىدە ئەھۋال ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىدە دائىم ئۇچرايدىغان « نورمال ھالەت» بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. چۈنكى ھېچقايسى تەرەپ ئاجىزلىق كۆرسىتىشنى خالىمايدۇ ۋە ئۆزىنىڭ غەلىبە قىلىۋاتقانلىقىغا ئىشىنىدۇ (62-بەت).

5. دوكلاتنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىق مۇستەقىلچى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەھمىيىتى

بۇ دوكلات گەرچە بىۋاسىتە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى تەھلىل قىلمىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىستراتېگىيىلىك تەپەككۇر ۋە پەرەزلەر، شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ئۇيغۇرلار ئۈچۈن كۆپ قىممەتلىك يىپ ئۇچى ۋە ئوي-پىكىرلەرنى بېرىدۇ.

1. «چوڭ ئويۇن» نىڭ قايتا باشلىنىشى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيىلىك ئورنى: دوكلاتنىڭ 3-بابىدىكى «Great Game Redux» پەرىزى شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئۈچۈن ئەڭ بىۋاسىتە ۋە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ پەرەزدىكى «ئوتتۇرا ئاسىيا ئىسلام دۆلىتى» (ISCA) بىر سىمۋوللۇق ئۇقۇم بولۇپ، ئۇ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھەرقانداق بىر قالايمىقانچىلىق ياكى ھۆكۈمەتسىز كۈچنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال يۈز بەرگەندە:
   • خىتاي «تېررورلۇققا زەربە بېرىش» ۋە «شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇقىملىقىنى قوغداش» دېگەن باھانە بىلەن، ئۆز ھەربىي كۈچىنى ئوتتۇرا ئاسىياغا كىرگۈزۈپ، رايوندا ئۆز تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ئۇرۇنىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى مەڭگۈلۈك كونترول قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
   • بۇ ئەھۋال ئامېرىكىنىڭ مەنپەئەتىگە زىت بولغاچقا، ئامېرىكا خىتاينىڭ كېڭىيىشىنى توسۇش ئۈچۈن رايونغا ئارىلىشىدۇ. بۇ ئارىلىشىش شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق كۈچلىرى ئۈچۈن بىر ئىستراتېگىيىلىك پۇرسەت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن. ئامېرىكا خىتايغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن يەرلىك، ئىشەنچلىك ۋە ئورتاق مەنپەئەتكە ئىگە شېرىكلەرگە موھتاج بولىدۇ.
2. ۋاكالەتچى كۈچ بولۇش ئېھتىماللىقى ۋە تەييارلىق: دوكلاتتىكى نۇرغۇن پەرەزلەر (بولۇپمۇ 4، 9، 11-باب) ۋاكالەتچى ئۇرۇشىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتى بۇنىڭدىن تۆۋەندىكىدەك ساۋاقلارنى ئالالايدۇ:
   • قانۇنلۇق ۋە ئىشەنچلىك شېرىك بولۇش: چوڭ دۆلەتلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن، پەقەت قوراللىق كۈچلا ئەمەس، بەلكى ئېنىق سىياسىي پروگراممىسى، قانۇنلۇق ئورنى ۋە ئىشەنچلىك رەھبەرلىك قۇرۇلمىسى بولغان بىر تەشكىلات بولۇش كېرەك.
   • ئۇزاق مۇددەتلىك كۈرەشكە تەييارلىنىش: دوكلاتتا تەكىتلەنگەندەك، بۇ خىل ئۇرۇشلار ئۇزاققا سوزۇلىدۇ. شۇڭا، مۇستەقىللىق ھەرىكىتى تېز غەلىبىنى ئۈمىد قىلماستىن، بەلكى ئۇزاق مۇددەتلىك، چىدامچانلىق تەلەپ قىلىدىغان كۈرەشكە ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ھەربىي جەھەتتىن تەييارلىق قىلىشى كېرەك.
3. خەلقئارا ۋەزىيەتتىن پايدىلىنىش: دوكلاتتىكى 8-ۋە 10-باب پەرەزلىرىدە، خىتاينىڭ تەيۋەن ياكى ھىندىستان بىلەن توقۇنۇشۇپ قېلىشى ئۇنىڭ باشقا جايلاردىكى كونتروللۇقىنى ئاجىزلىتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەگەر خىتاي شەرقتە ياكى جەنۇبتا چوڭ بىر توقۇنۇشقا كىرىپ قالسا، ئۇنىڭ غەربتىكى شەرقىي تۈركىستانغا بولغان بېسىمى ۋە ھەربىي كۈچى ئاجىزلايدۇ. بۇ، شەرقىي تۈركىستاندىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرى ئۈچۈن بىر بوشلۇق يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن. مۇستەقىلچىلار خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگىرىشىنى يېقىندىن كۆزىتىپ، مۇۋاپىق پەيتتە ھەرىكەتكە ئۆتۈش ئىستراتېگىيەسىنى تۈزۈپ چىقىشى كېرەك.

6. دوكلاتنىڭ سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەھمىيىتى ۋە خۇلاسە

بۇ دوكلات سىز ئوتتۇرىغا قويغان نۇقتىئىنەزەر بويىچە، يەنى «سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار تېررورچى ئەمەس، بەلكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن ئىلمىي ھەرىكەت قىلىۋاتقان ئىستراتېگىيىلىك كۈچلەر» دېگەن قاراش بويىچە تەھلىل قىلىنسا، ئۇلار ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولغان بىر قانچە ئىستراتېگىيىلىك يۆنىلىشنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. RAND دوكلاتىدەك ئامېرىكىنىڭ ئاساسلىق ئېقىمدىكى مۇداپىئە تەتقىقاتى، بۇ خىل كۈچلەرنىڭ خەلقئارا سىياسەتتە قانداق رول ئوينايدىغانلىقىنى ۋە قانداق قىممەت يارىتالايدىغانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن بىر رامكا بىلەن تەمىنلەيدۇ.

پايدىلىق نۇقتىلار:

1. «تېررورچى» دىن «ئىستراتېگىيىلىك ۋاكالەتچى» گە ئۆزگىرىش: دوكلاتتىكى «Great Game Redux» (3-باب) ۋە «Under African Skies» (4-باب) قاتارلىق پەرەزلەردە، ئامېرىكىنىڭ ئۆز رەقىبىگە (خىتايغا) قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، يەرلىكتىكى ھۆكۈمەتسىز قوراللىق كۈچلەر ياكى «قوزغىلاڭچى» لارنى قوللايدىغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. بۇ، بىر كۈچنىڭ «تېررورچى» ياكى «ئەركىنلىك جەڭچىسى» دەپ ئاتىلىشىنىڭ، ئۇنىڭ كىملىكىدىن بەكرەك، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئىستراتېگىيىلىك مەنپەئەتىگە قانداق ماس كېلىدىغانلىقىغا باغلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئەگەر ئۆزلىرىنى خىتايغا قارشى تۇرىدىغان، ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىستراتېگىيەسىگە پايدىلىق بىر «ئىستراتېگىيىلىك مەبلەغ» (strategic asset) سۈپىتىدە نامايان قىلالىسا، خەلقئارادىكى ئوبرازىنى ۋە ئورنىنى ئۆزگەرتىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلەيدۇ.

2. جۇغراپىيىلىك ئورۇننىڭ ئەۋزەللىكى: سۈرىيە ئوتتۇرا شەرقنىڭ يۈرىكىگە جايلاشقان. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغاندەك، كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشلار كۆپ مەركەزلىك بولىدۇ. سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي تەجرىبىسى ۋە جۇغراپىيىلىك ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ئامېرىكا ئۈچۈن خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىگە قارشى تۇرىدىغان بىر كۈچكە ئايلىنالايدۇ. دوكلاتنىڭ 3-بابىدا تەسۋىرلەنگەن ئامېرىكىنىڭ ئەزەربەيجان ۋە ئىران (كەلگۈسىدىكى ئىتتىپاقداش) بازىلىرىدىن پايدىلىنىپ ئوتتۇرا ئاسىيادا ھەرىكەت قىلىشى، ئوتتۇرا شەرقنىڭ ئىستراتېگىيىلىك مۇھىملىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلەيدۇ (19-بەت). بۇ رايوندا تەجرىبىسى بار، تەشكىللەنگەن بىر ئۇيغۇر كۈچى، ئامېرىكا ئۈچۈن قىممەتلىك بىر تاللاش بولۇپ قېلىشى مۇمكىن.

3. ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيىلىك ھەرىكەت قىلىش: RAND دوكلاتىدەك ئىلمىي تەتقىقاتلارنى ئۆگىنىش ۋە تەھلىل قىلىش، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەرىكىتىنى تېخىمۇ ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيىلىك يۆنىلىشكە بۇراشقا ياردەم بېرىدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ كۈرەشلىرىنى پەقەت ھېسسىيات ۋە ئۆچمەنلىك ئاساسىدا ئەمەس، بەلكى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ رىقابەت لوگىكىسىنى چۈشەنگەن ھالدا، سوغۇققانلىق بىلەن پىلانلىشى كېرەك. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئىرادە سىنىشىش» (8-باب)، «خورىتىش ئۇرۇشى» (9-باب) ۋە «چەكلىك ئۇرۇش» (12-باب) قاتارلىق ئۇقۇملار، ئۇلارغا قانداق قىلىپ ئاز بايلىق بىلەن كۈچلۈك دۈشمەنگە قارشى ئۇزاق مۇددەت تاقابىل تۇرۇشنىڭ ئىستراتېگىيەسىنى ئۆگىتىدۇ.

خۇلاسە:

«خىتاي بىلەن ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇش توغرىسىدا تەپەككۇر» ناملىق بۇ دوكلات، شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتى ۋە بۇ ھەرىكەتنىڭ بىر قىسمى بولغان سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بىر ئىستراتېگىيىلىك يول خەرىتىسىدۇر. ئۇ بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، 21-ئەسىردىكى مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى پەقەت يەرلىك قارشىلىق بىلەنلا ئەمەس، بەلكى چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت ۋەزىيىتىدىن قانداق پايدىلىنىش بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ ھەرىكىتىنى «خىتاي مۇستەبىتلىكىگە قارشى تۇرىدىغان، دېموكراتىك دۇنيانىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان» بىر ئىستراتېگىيىلىك يۆنىلىشكە توغرىلاپ، ئۆزلىرىنى ئىشەنچلىك، ئىنتىزاملىق ۋە سىياسىي جەھەتتىن يېتىلگەن بىر كۈچ سۈپىتىدە قايتا قۇرۇپ چىقىش ئارقىلىق، بۇ دوكلاتتا تەسۋىرلەنگەن كەلگۈسىدىكى «چوڭ ئويۇن» دا ئۆزلىرى ئۈچۈن پايدىلىق بىر ئورۇننى قولغا كەلتۈرەلەيدۇ. بۇ، ئۇلارنىڭ پەقەت مەۋجۇت بولۇپ قېلىشىنىلا ئەمەس، بەلكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق غايىسىگە ھەسسە قوشىدىغان بىر قىممەتلىك كۈچكە ئايلىنىشىنىڭ ئاچقۇچىدۇر.