تەخمىنەن ئوقۇش ۋاقتى 27 مىنۇت

بسم الله الرحمن الرحيم

خىتايلارنىڭ تەشۋىقات كۈچى

1-قىسىم، مېڭە يۇيۇش سەنئىتى

مۇقەددىمە: كۆرۈنمەس زەنجىر ۋە روھىي تۈرمە

خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ تارىختىن بۈگۈنگىچە قولىدىن چۈشۈرمەي كېلىۋاتقان، دۆلەتنى كونترول قىلىش ۋە دۇنياغا كېڭىيىشتىكى ئەڭ قۇدرەتلىك قورالى زادى نېمە؟ ئەگەر بۇ سوئالنى خەلقئارالىق سىياسەتچىلەردىن ياكى ھەربىي ئانالىزچىلاردىن سورىسىڭىز، نۇرغۇنلىرى «خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ سانى» ياكى «دۇنيانىڭ زاۋۇتىغا ئايلانغان ئىقتىسادىي كۈچى» دەپ جاۋاب بېرىشى مۇمكىن. ھالبۇكى، خىتاي سىياسىي مەدەنىيىتىنىڭ تومۇرىنى تۇتۇپ باققان، ئۇنىڭ مىڭ يىللىق ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش لوگىكىسىنى تەتقىق قىلغان ھەر قانداق بىر كىشى شۇنى جەزملەشتۈرىدۇكى، ئۇلارنىڭ ئەڭ ۋەھشىي، ئەڭ سىرلىق ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك قورالى — «تەشۋىقات» (宣传 - Xuānchuán) تۇر.

غەرب تىلىدىكى «Propaganda» (تەشۋىقات) سۆزى كۆپىنچە ھالدا يالغان ئۇچۇر تارقىتىش ياكى سىياسىي ئېلان دەپ چۈشىنىلىدۇ. لېكىن خىتايچىدىكى «شۈەنچۇەن» (宣传) ئۇقۇمىنىڭ مەنىسى بۇنىڭدىن نەچچە ھەسسە چوڭقۇر ۋە كەڭرىدۇر. خىتاي ھاكىمىيىتى ئۈچۈن تەشۋىقات دېگەنلىك — پەقەت خەۋەر تارقىتىشلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن بىر جەمئىيەتنى قۇرۇلما جەھەتتىن ئىنژېنېرلىق قىلىش، ئىنسانلارنىڭ ئىددىيىسىنى، قىممەت قارىشىنى ۋە دۇنيا قارىشىنى «توغرىلاش»، «يېتەكلەش» ۋە مەخسۇس ياسالغان بىر «قېلىپقا سېلىش» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ بىر خىل «ئىددىيەۋى ھۆكۈمرانلىق» بولۇپ، ئۇ قوراللىق كۈچتىنمۇ بەكرەك تەسىرگە ئىگە. چۈنكى مىلتىق ئادەمنىڭ تېنىنى بويسۇندۇرسا، خىتايچە تەشۋىقات ئادەمنىڭ روھىنى ۋە مېڭىسىنى بويسۇندۇرىدۇ.

بۇ ماقالىلەر يۈرۈشلۈكىدە، بىز خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ 2000 يىلدىن ئارتۇق تارىخىي يىلتىزىدىن تارتىپ، بۈگۈنكى رەقەملىك دەۋردىكى سۈنئىي ئەقىل بىلەن قوراللانغان دۇنياۋى تەھدىتىگىچە بولغان جەرياننى ئىنچىكە ئوپېراتسىيە قىلىمىز.

---

بىرىنچى باب: خىتاي تارىخىدىكى تەشۋىقات پىكىرى ۋە ئۇنىڭ چوڭقۇر يىلتىزى

خىتاينىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى مۇكەممەللەشكەن ۋە دۇنيانى ھەيران قالدۇرىدىغان تەشۋىقات سىستېمىسى بىر كېچىدىلا پەيدا بولۇپ قالغان ئەمەس. ئۇ 2000 يىلدىن ئارتۇق فېئوداللىق ھاكىمىيەت تارىخى، بولۇپمۇ «قانونچىلار» (法家 - Fǎjiā) نىڭ قاتتىق قوللۇق ئىددىيىسى ۋە «كوڭزىچىلار» (儒家 - Rújiā) نىڭ يۇمشاق كونترول قىلىش پەلسەپىسىنىڭ توقۇنۇشى ۋە ئاخىرىدا بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان ئىنتايىن مۇرەككەپ بىر «كونترول قىلىش سەنئىتى»دۇر. خىتاي ھۆكۈمدارلىرى ئەسىرلەر بويى «خەلقنى قانداق قىلغاندا ئىتائەتچان قىلغىلى بولىدۇ؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب ئىزدەش جەريانىدا بۇ سىستېمىنى بارلىققا كەلتۈرگەن.

1.1. قانۇنچىلار ئېقىمى: ئىددىيەنى بىرلىككە كەلتۈرۈش (定于一尊 - Dìng yú yī zūn)

خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ ئەڭ چوڭقۇر ۋە رەھىمسىز يىلتىزى چىن سۇلالىسىدىن بۇرۇنقى «ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر دەۋرى»دە شەكىللەنگەن «قانۇنچىلار» (Legalism) پەلسەپىسىگە تۇتىشىدۇ. بۇ ئېقىمنىڭ ئاساسلىق ۋەكىللىرىدىن شاڭ ياڭ (商鞅 - Shāng Yāng) ۋە خەن فېي (韩非 - Hán Fēi) لەر ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن خەلقنىڭ كاللىسىنى قانداق كونترول قىلىش كېرەكلىكىنى نەزەرىيىۋى جەھەتتىن سىستېمىلاشتۇرغان.

قانۇنچىلارنىڭ قارىشىچە، ئىنسان تەبىئىتى ئەسلىدىنلا رەزىل بولۇپ، ئۇلارنى پەقەت قاتتىق قانۇن ۋە جازا بىلەنلا باشقۇرغىلى بولىدۇ. ئۇلارنىڭ نەزەرىيىسىدە، خەلق دۆلەت ئۈچۈن پەقەت ئىككى خىل رول ئوينىشى كېرەك: بىرىنچىسى «دېھقانچىلىق» (耕 - Gēng) ئارقىلىق ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش، ئىككىنچىسى «ئۇرۇش» (战 - Zhàn) قىلىپ دۆلەت زېمىنىنى كېڭەيتىش. بۇنىڭدىن باشقا مۇستەقىل ئوي-پىكىر، سەنئەت، مۇزىكا، پەلسەپە ۋە تارىخ تەتقىقاتى دۆلەتكە زىيانلىق «پەرزەنت» ياكى «پاشا» دەپ قارالغان.

خەن فېينىڭ مەشھۇر «بەش خىل زىيانداش» (五蠹 - Wǔdù) نەزەرىيىسى بۈگۈنكى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ زىيالىيلارغا، ئەركىن پىكىرلىك كىشىلەرگە ۋە دىنىي زاتلارغا تۇتقان پوزىتسىيىسىنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسىدۇر. ئۇلار شۇ چاغدىلا دۆلەتنىڭ كۈچىيىشى ئۈچۈن چوقۇم «پىكىر بىرلىكى» يەنى «بىر نىيەت، بىر مەقسەت» (一心一意 - Yīxīn Yīyì) نى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى، پادىشاھنىڭ ئىدىيىسىدىن باشقا بارلىق ئىدىيەلەرنى يوقىتىشنى تەشەببۇس قىلغان.

بۇ خىل تەشۋىقاتنىڭ يادروسى — قورقۇتۇش ۋە ئالداشنى بىرلەشتۈرۈشتۇر. خەلققە دۆلەتنىڭ قانچىلىك قۇدرەتلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ھەيۋەتلىك قۇرۇلۇشلارنى قىلىش، ھاكىمىيەتكە قارشى چىققۇچىلارنى «خائىن» ياكى «دۆلەت دۈشمىنى» دەپ ئېلان قىلىپ، ئاممىۋى سورۇندا ۋەھشىيلەرچە جازالاش ئارقىلىق «ئىبرەت» (杀鸡儆猴 - Shājījǐnghóu - توخۇنى ئۆلتۈرۈپ مايمۇنغا كۆرسىتىش) قىلىش ئۇسۇلى قوللىنىلغان. بۈگۈنكى كۈندە خىتاينىڭ تېلېۋىزوردا ئۆكتىچىلەرنىڭ گۇناھىنى ئېتىراپ قىلدۇرۇشى (电视认罪 - Diànshì Rènzuì) دەل مۇشۇ قەدىمكى «قانۇنچىلار» تەشۋىقاتىنىڭ زامانىۋى تېخنىكا بىلەن بىرلەشكەن شەكلىدۇر.

1.2. كۇڭزىچىلىق: «تەربىيەلەش ئارقىلىق ئۆزگەرتىش» (教化 - Jiàohuà)

ئەگەر قانۇنچىلار قاتتىق قوللۇق ۋە قورقۇتۇش بىلەن تەشۋىقات ئېلىپ بارغان بولسا، كۇڭزىچىلىق (儒家) بۇنى تېخىمۇ يۇمشاق، تېخىمۇ يوشۇرۇن، ئەمما تېخىمۇ زەھەرلىك بىر شەكىلگە ئۆزگەرتكەن. بۇ دەل «جياۋخۇا» (教化 - Jiàohuà)، يەنى «تەربىيەلەپ ئۆزگەرتىش» ئۇقۇمىدۇر.

خىتاي تارىخىدىكى تەشۋىقاتچىلار شۇنى تونۇپ يەتكەنكى، پەقەت قىلىچ ۋە جازا بىلەنلا ئىنسانلارنى ئۇزۇن مۇددەت بويسۇندۇرغىلى بولمايدۇ، ئەكسىچە ئۇلارنىڭ قەلبىنى بويسۇندۇرۇش كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلار «يېتەكلەش» (引导 - Yǐndǎo) ئۇسۇلىنى قوللانغان. ھۆكۈمدارنى «ئاتا»، خەلقنى «پەرزەنت» دەپ تەسۋىرلەش ئارقىلىق، سىياسىي بويسۇنۇشنى ئائىلىۋى ئەخلاققا ئايلاندۇرغان. پادىشاھقا سادىق بولۇش (忠 - Zhōng) ۋە ئاتا-ئانىغا ۋاپادار بولۇش (孝 - Xiào) ئەخلاقنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى دەپ تەرغىب قىلىنغان.

بۇ يەردىكى ئەڭ مۇھىم ۋە خەتەرلىك تەشۋىقات قورالى — «تارىخنى ئۆزگەرتىپ يېزىش»تۇر. خىتايدا ھەربىر يېڭى سۇلالە ھاكىمىيەتكە كەلگەندە، ئالدى بىلەن قىلىدىغان ئىشى ئۆزىنىڭ قانۇنلۇق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، بۇرۇنقى سۇلالىنىڭ تارىخىنى قايتا يېزىپ چىقىش بولغان. ئۇلار ئۆزلىرىنى «ئاسماننىڭ ئوغلى» (天子 - Tiānzǐ) ۋە «تيەنمىڭ» (天命 - Tiānmìng - تەڭرىنىڭ بۇيرۇقى) گە ئېرىشكۈچى، ئادالەتنىڭ ۋەكىلى قىلىپ كۆرسەتكەن، ئۆز دۈشمەنلىرىنى بولسا «ئاسماننىڭ ئىرادىسىگە قارشى چىققۇچىلار» دەپ شەيتانلاشتۇرغان. تەشۋىقات شۇنداق ئىنچىكە ئېلىپ بېرىلغانكى، خەلق ئاچلىقتىن قىرىلىۋاتقاندىمۇ «بۇ بىزنىڭ تەقدىرىمىز، پادىشاھىمىز ئادىل، ئەمما ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ۋەزىرلىرى يامان» دەپ ئويلايدىغان، قارشىلىق قىلىش ئىدىيىسى پۈتۈنلەي يوقالغان ھالەتكە كەلتۈرۈلگەن.

1.3. «چوڭ بىرلىك» (大一统 - Dà Yī Tǒng) ئىددىيىسىنىڭ سىڭدۈرۈلۈشى

خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ ئومۇرتقىسى ۋە بۈگۈنكى كۈندىكى كېڭەيمىچىلىكىنىڭ ئاساسى — «Dà Yī Tǒng» يەنى «بۈيۈك بىرلىك» ئىددىيىسىدۇر. بۇ ئىددىيە مىلادىدىن بۇرۇنقى چىن ۋە خەن سۇلالىسى دەۋرىدە شەكىللەنگەن بولۇپ، «ئاسماننىڭ ئاستىدىكى زېمىننىڭ ھەممىسى پادىشاھنىڭدۇر، زېمىندىكى ئىنسانلارنىڭ ھەممىسى پادىشاھنىڭ قۇلىدۇر» (普天之下，莫非王土；率土之滨，莫非王臣) دېگەن شوئار بىلەن تەشۋىق قىلىنغان.

بۇ تەشۋىقاتنىڭ تۈپ مەقسىتى — كۆپ خىللىقنى يوقىتىش ۋە بىردەكلىكنى تۇرغۇزۇشتۇر. خىتاي تارىخىدا قايسى سۇلالە ھاكىمىيەت بېشىغا كەلمىسۇن، تەشۋىقات ماشىنىسى دەرھال «بىز ئەسلىدىنلا بىر ئائىلە كىشىلىرى»، «تارىختىن بۇيان بىرلىك ئاساسىي ئېقىم بولۇپ كەلگەن» دېگەن ساختا تارىخنى توقۇپ چىقىدۇ. بولۇپمۇ ئەتراپتىكى باشقا مىللەتلەرنى بويسۇندۇرغاندا، ئۇلارنى «ئاسسىمىلاتسىيە بىلەن ئېرىتىش» (同化 - Tónghuà) سىياسىتىنى قوللىنىدۇ. قەدىمكى دەۋردىكى «ياۋايىلارنى جۇڭخۇا مەدەنىيىتى بىلەن ئۆزگەرتىش» (以夏变夷 - Yǐ Xià biàn Yí) تاكتىكىسى، بۈگۈنكى كۈندىكى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» (中华民族共同体 - Zhōnghuá Mínzú Gòngtóngtǐ) ئېڭىنى تۇرغۇزۇش تەشۋىقاتىنىڭ ئەسلى مەنبەسى ۋە تارىخىي كۆلەنكىسىدۇر.

1.4. سۇنزى ۋە ئالداش سەنئىتى

خىتاينىڭ سىياسىي تەشۋىقاتىدا ھەربىي ئىستراتېگىيەنىڭ تەسىرى ئىنتايىن كۈچلۈك. دۇنياغا مەشھۇر سۇنزىنىڭ «ھەربىي دەستۇر»ىدىكى «ئۇرۇش دېگەنلىك ئالداش دېگەنلىكتۇر» (兵者，诡道也 - Bīng zhě, guǐdào yě) دېگەن پرىنسىپى خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ يادرولۇق روھىنى تەشكىل قىلىدۇ.

خىتايچە تەشۋىقاتتا ھەقىقەتنىڭ مۇتلەق ئورنى يوق، پەقەت «ئۈنۈم» ۋە «مەقسەت»نىڭ ئورنى بار. دۈشمەننى قايمۇقتۇرۇش ئۈچۈن قەستەن يالغان مەلۇمات تارقىتىش (散布谣言 - Sànbù Yáoyán)، ئۆزىنى ئاجىز كۆرسىتىپ دۈشمەننى غەپلەتتە قالدۇرۇش، ياكى ئۆزىنى كۈچلۈك كۆرسىتىپ دۈشمەننى قورقۇتۇش (虚张声势 - Xūzhāng Shēngshì) قاتارلىقلار تارىخىي تەشۋىقاتنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى. غەرب مەدەنىيىتىدە يالغانچىلىق ئەخلاقسىزلىق دەپ قارالسا، خىتاي مەدەنىيىتىدە ۋە تەشۋىقاتىدا بۇ خىل «ھىيلىگەرلىك» ۋە «تەدبىركارلىق» «ئەقىل-پاراسەت» (智慧 - Zhìhuì) دەپ تەرىپلىنىدۇ ۋە تەشۋىق قىلىنىدۇ. شۇڭا، خىتاي تەشۋىقاتچىلىرى يالغان سۆزلىگەنلىكىدىن نومۇس قىلمايدۇ، ئەكسىچە بۇنى دۈشمەننى يېڭىشتىكى «سىياسىي ماھارەت» دەپ پەخىرلىنىدۇ.

1.5. تارىخىي شەخسلەر ۋە ئۇلارنىڭ تەشۋىقاتقا قوشقان ھەسسىسى

خىتاي تەشۋىقات تارىخىدا تۆۋەندىكى شەخسلەر ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغان:

1. شاڭ ياڭ (商鞅): خەلقنى نادانلاشتۇرۇش (愚民政策 - Yúmín Zhèngcè) سىياسىتىنىڭ ئاتىسى. ئۇ «ئەقىللىق خەلقنى باشقۇرۇش تەس، شۇڭا ئۇلارنى بىلىمدىن ئايرىپ، پەقەت ئىشلەيدىغان ۋە ئۇرۇش قىلىدىغان ماشىنىغا ئايلاندۇرۇش كېرەك» دەپ ئوچۇق-ئاشكارا تەشۋىق قىلغان. ئۇنىڭ تەشەببۇسى بىلەن كىتابلار چەكلەنگەن ۋە خەلقنىڭ ساياھەت قىلىشى چەكلەنگەن.
2. لى سى (李斯): چىن شىخۇاڭنىڭ باش ۋەزىرى. مەشھۇر «كىتابلارنى كۆيدۈرۈپ، ئۆلىمالارنى كۆمۈش» (焚书坑儒 - Fénshū Kēngrú) ۋەقەسىنىڭ باش پىلانلىغۇچىسى. ئۇنىڭ تەشۋىقات قارىشى: «ئۆتمۈشنى سۆزلەپ بۈگۈنگە ھۇجۇم قىلىشنى چەكلەش» (以古非今 - Yǐ gǔ fēi jīn) ئىدى. بۇ بۈگۈنكى خىتايدىكى ئىنتېرنېتنى قامال قىلىش ۋە تارىخنى چەكلەش ئىددىيىسىنىڭ ئۈلگىسىدۇر.
3. دۇڭ جۇڭشۇ (董仲舒): خەن سۇلالىسى دەۋرىدە «بۈيۈك بىرلىك» نەزەرىيىسىنى سىستېمىلاشتۇرغان. ئۇ «پادىشاھنىڭ ھوقۇقى تەڭرىدىن كەلگەن» (君权神授 - Jūnquán Shénshòu) دېگەن تەشۋىقاتنى دىنىي ۋە پەلسەپىۋى تۈسكە كىرگۈزۈپ، خەلقنىڭ ھاكىمىيەتكە قارشى تۇرۇش ئېڭىنى مەڭگۈلۈك پالەچ ھالەتكە چۈشۈرگەن.

---

ئىككىنچى باب: ياپونغا قارشى ئۇرۇش ۋە خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ (CCP) تەشۋىقات ماھارىتى

1921-يىلى قۇرۇلغان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى (CCP) ئەنئەنىۋى خىتاي ھىيلىگەرلىكى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ لېنىنچە «تەشۋىقات ۋە قۇتراتقۇلۇق» (Propaganda and Agitation) تېخنىكىسىنى مۇكەممەل بىرلەشتۈرگەن. ئۇلار تەشۋىقاتنى پەقەت قوشۇمچە قورال ئەمەس، بەلكى «پارتىيەنىڭ جان تومۇرى» دەپ قارىغان.

2.1. ماۋ زېدۇڭنىڭ «قەلەم ۋە مىلتىق» نەزەرىيىسى

ماۋ زېدۇڭ (毛泽东) ھاكىمىيەتنى تارتىۋېلىش ئۈچۈن ئىككى نەرسىگە تايىنىش كېرەكلىكىنى ئېيتقان: بىرىنچىسى «مىلتىق» (枪杆子 - Qiānggǎnzi) يەنى ھەربىي كۈچ، ئىككىنچىسى «قەلەم» (笔杆子 - Bǐgǎnzi) يەنى تەشۋىقات. ماۋنىڭ قارىشىچە، قەلەم بەزىدە مىلتىقتىنمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ، چۈنكى ئۇ دۈشمەننىڭ روھىنى سۇندۇرىدۇ.

ياپونغا قارشى ئۇرۇش مەزگىلىدە (1937-1945)، خىتاي كومپارتىيىسى ئەمەلىيەتتە ئىنتايىن ئاجىز ئىدى. گومىنداڭ (KMT) ئارمىيىسى ياپونلار بىلەن ئالدىنقى سەپتە قانلىق جەڭ قىلىۋاتقاندا، ماۋ زېدۇڭ يەنئەندىكى غارلاردا تۇرۇپ پۈتۈن كۈچىنى تەشۋىقاتقا قاراتتى. ئۇنىڭ مەخپىي ئىستراتېگىيىسى مۇنداق ئىدى: «بىر قىسىم كۈچ بىلەن ياپونلارغا تاقابىل تۇرۇش، ئىككى قىسىم كۈچ بىلەن گومىنداڭغا تاقابىل تۇرۇش، يەتتە قىسىم كۈچ بىلەن ئۆزىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش» (七分发展，二分应付，一分抗日). ئەمما تاشقى دۇنياغا قاراتقان تەشۋىقاتتا بۇنىڭ دەل ئەكسىچە، «كومپارتىيە — ياپونغا قارشى تۇرۇشنىڭ ئاساسىي كۈچى» (中流砥柱 - Zhōngliú Dǐzhù) دەپ جار سالدى. بۇ تارىختىكى ئەڭ چوڭ يالغانچىلىقلارنىڭ بىرى بولۇپ، خىتاي خەلقى بۈگۈنگىچە بۇ تەشۋىقاتنىڭ تەسىرىدە «ياپوننى كومپارتىيە يەڭگەن» دەپ ئىشىنىدۇ.

2.2. يەنئەن تەشۋىقاتى: غەربنى ۋە زىيالىيلارنى ئالداش

يەنئەن (延安) دەۋرىدە، خىتاي كومپارتىيىسى ئۆزىنى «دېموكراتىيەچى»، «ئەركىنلىكپەرۋەر»، «چىرىكلىككە قارشى» ۋە «دېھقانلارنىڭ قۇتقۇزغۇچىسى» قىلىپ كۆرسەتتى. بۇ يالغانچىلىق شۇ دەرىجىدە ئۇستىلىق بىلەن ئېلىپ بېرىلدىكى، ھەتتا غەربلىك تەجرىبىلىك مۇخبىرلار ۋە دىپلوماتلارمۇ بۇنىڭغا ئالدانغان.

مەسىلەن، ئامېرىكىلىق سولچىل مۇخبىر ئېدگار سنوۋ (Edgar Snow) يەنئەنگە تەكلىپ قىلىنىپ، ماۋ زېدۇڭ ۋە جۇ ئېنلەي بىلەن كۆرۈشكەندىن كېيىن، دۇنياغا داڭلىق «قىزىل يۇلتۇزنىڭ جۇڭگو ئۈستىدە چاقنىشى» (Red Star Over China) ناملىق كىتابنى يازدى. بۇ كىتابتا كوممۇنىستلار «سەمىمىي، ئاددىي-ساددا ۋە ئۈمىدۋار ئىنقىلابچىلار» قىلىپ تەسۋىرلەندى، گومىنداڭ بولسا «چىرىك ۋە دىكتاتور» دەپ تەسۋىرلەندى. ئەمەلىيەتتە، خىتاي تەشۋىقات بۆلۈمى چەتئەللىك مۇخبىرلارغا پەقەت ئۆزلىرى ئالدىن تەييارلىغان «مودېل يېزا»لارنى كۆرسەتتى، خۇشال دېھقانلارنىڭ ئويۇنىنى قويۇپ بەردى ۋە ئۇلارنىڭ كۆزىنى بويىدى. بۇ تاكتىكا بۈگۈنكى كۈندە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا چەتئەللىك دىپلوماتلارنى ۋە مۇخبىرلارنى ئېلىپ بېرىپ، ئالدىن تەييارلانغان «بەختلىك ئۇيغۇرلار»نى كۆرسىتىش ئويۇنىنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسى ئىدى.

2.3. بىرلىكسەپ (统一战线 - Tǒngyī Zhànxiàn) ۋە پارچىلاش تاكتىكىسى

تەشۋىقاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم ۋەزىپىسى — «بىرلىكسەپ» قۇرۇشتۇر. بۇنىڭ مەنىسى: «دۈشمەننىڭ دۈشمىنى — مېنىڭ دوستۇم» پرىنسىپى ئارقىلىق، دۈشمەن لاگېرىنى پارچىلاش. ياپونغا قارشى ئۇرۇشتا، كومپارتىيە گومىنداڭنى «پاسسىپ قارشىلىق كۆرسەتتى، چىرىك» دەپ ئەيىبلەپ، شەھەرلەردىكى زىيالىيلارنى، ياش ئوقۇغۇچىلارنى ۋە دېموكراتىك پارتىيەلەرنى ئۆزىگە تارتتى.

ئۇلار گومىنداڭ كونتروللۇقىدىكى رايونلاردا تارقىتىلىدىغان «سىنخۇا گېزىتى» (新华日报 - Xīnhuá Rìbào) ئارقىلىق ھەر كۈنى دېموكراتىيە، سۆز ئەركىنلىكى، ئامېرىكا تۈزۈمىنىڭ ئارتۇقچىلىقى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدە قىزغىن ماقالىلەرنى ئېلان قىلاتتى. (قىزىقارلىقى شۇكى، بۇ ماقالىلەرنى بۈگۈنكى خىتايدا قايتا ئېلان قىلىش قاتتىق چەكلەنگەن، چۈنكى ئۇلار ئەينى ۋاقىتتا ھاكىمىيەتنى ئاغدۇرۇش ئۈچۈن ئىشلەتكەن دېموكراتىيە شوئارلىرى، بۈگۈنكى كومپارتىيەنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيىتىگە تەھدىت ھېسابلىنىدۇ). تەشۋىقات ئارقىلىق خەلقنىڭ نەپرىتىنى گومىنداڭغا ۋە ياپونلارغا قارىتىپ، ئۆزلىرىنى «خەلقنىڭ يېگانە ئۈمىدى» قىلىپ كۆرسەتتى.

2.4. سەنئەت ۋە مەدەنىيەتنى قورال قىلىش

ماۋ زېدۇڭ 1942-يىلى «يەنئەن ئەدەبىيات-سەنئەت سۆھبەت يىغىنى» (延安文艺座谈会) دا سۆز قىلىپ، سەنئەتنىڭ ئەركىن بولۇشىنى چەكلىدى ۋە ئۇنىڭ مۇتلەق سىياسەتكە خىزمەت قىلىشى كېرەكلىكىنى بەلگىلىدى. ئۇ: «ئەدەبىيات-سەنئەت — ئىنقىلاب ماشىنىسىنىڭ پىروژنىسى ۋە بۇرۇمىسى بولۇشى كېرەك» دەپ ئېنىقلىما بەردى.

شۇنىڭدىن باشلاپ، «ئاق چاچلىق قىز» (白毛女 - Báimáonǚ) غا ئوخشاش مەخسۇس لايىھەلەنگەن تىياتىرلار ئىجاد قىلىنىپ، يەر ئىگىلىرىنى «شەيتان»، كومپارتىيەنى «قۇتقۇزغۇچى» قىلىپ تەسۋىرلىگەن. خەلققە ھەر كۈنى ئىنقىلابىي ناخشىلار (红歌 - Hónggē) ئېيتىش، كوچا تىياتىرلىرىنى كۆرۈش مەجبۇرىي قىلىنغان. بۇ ناخشا ۋە تىياتىرلار ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ ئېڭىغا سىنىپىي نەپرەت ۋە پارتىيەگە بولغان ساداقەت سىڭدۈرۈلگەن. تەشۋىقات شۇنداق كۈچلۈك ئىدىكى، نۇرغۇن ياشلار ئائىلىسىدىن، بايلىقتىن كېچىپ، يەنئەنگە ئىنقىلاب قىلىمىز دەپ يۈگۈرۈپ كەلگەن، ئەمما كەلگەندىن كېيىن ئۇلار كۈتكەن ئەركىنلىك ئەمەس، بەلكى قاتتىق كونتروللۇق ۋە «ئىدىيەۋى ئۆزگەرتىش» (思想改造 - Sīxiǎng Gǎizào) لاگېرلىرىغا دۇچ كەلگەن.

2.5. «ئىدىيەۋى تۈزىتىش» (整风运动 - Zhěngfēng Yùndòng)

تەشۋىقات پەقەت تاشقى دۇنياغىلا ئەمەس، بەلكى ئۆز ئىچىگىمۇ، پارتىيە ئەزالىرىغىمۇ قارىتىلغان. 1942-يىلدىكى «يەنئەن جېڭفېڭ ھەرىكىتى» كومپارتىيە تارىخىدىكى تۇنجى چوڭ كۆلەملىك مېڭە يۇيۇش ۋە تازىلاش ھەرىكىتىدۇر.

بۇ ھەرىكەتتە، پارتىيە ئەزالىرىدىن ئۆزىنىڭ پۈتۈن ئۆتمۈشىنى، ئائىلە كېلىپ چىقىشىنى، بارلىق ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىنى ۋە «خاتا ئوي-پىكىرلىرى»نى قايتا-قايتا يېزىپ تاپشۇرۇش تەلەپ قىلىنغان. ئۇلار «ئۆز-ئۆزىنى تەنقىد قىلىش» (自我批评 - Zìwǒ Pīpíng) ۋە ئاشكارا سورۇندا باشقىلار تەرىپىدىن «كۈرەش» (批斗 - Pīdòu) قىلىنىش جەريانىنى باشتىن كەچۈرگەن. بۇ جەريان ئىنساننىڭ شەخسىيىتىنى، غۇرۇرىنى ۋە مۇستەقىل تەپەككۇرىنى يوقىتىپ، ئۇنى پارتىيەنىڭ بىر «بۇرمىسى»غا ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. كىم ماۋ زېدۇڭ ئىددىيىسىگە ئازراقلا شەك كەلتۈرسە، زىيالىي «ۋاڭ شىۋېي» (王实味) گە ئوخشاش «ياۋا لەيلىگۈل» ماقالىسىنى يازغانلىقى ئۈچۈن قەتلى قىلىنغان. بۇ ھەرىكەت كېيىنكى «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» ۋە بۈگۈنكى شەرقىي تۈركىستاندىكى «لاگېر سىستېمىسى»نىڭ تەجرىبە مەيدانى بولغان.

بىرىنچى باسقۇچقا تەۋسىيە: تارىخىي يىلتىز ۋە دەسلەپكى تەشۋىقات

(بۇ باسقۇچ خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ فېئوداللىق ۋە دەسلەپكى كوممۇنىستىك يىلتىزىنى چۈشىنىش ئۈچۈن)

1. «شاڭ ياڭنىڭ كىتابى» (The Book of Lord Shang - 商君书)

• ئاپتورى: شاڭ ياڭ (商鞅) (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 390-338). چىن سۇلالىسىنىڭ قۇدرەت تېپىشىغا ئاساس سالغان، «قانۇنچىلار» ئېقىمىنىڭ ۋەكىلى.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: بۇ كىتاب خىتاي دىكتاتورلۇقىنىڭ «قارا دەستۇرى»دۇر. ئۇنىڭ يادروسى: «خەلق ئاجىز بولسا دۆلەت كۈچلۈك بولىدۇ» (民弱国强). كىتابتا خەلقنى قانداق قىلىپ نادانلاشتۇرۇش، ئۇلارنىڭ كۆزىنى ۋە قۇلىقىنى توسۇش، پەقەت دېھقانچىلىق ۋە ئۇرۇشقىلا سالىدىغان «ماشىنا»غا ئايلاندۇرۇش تەپسىلىي بايان قىلىنغان.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ نېمىشقا خەلقنى بايلىشىشنى، ئەركىن پىكىر قىلىشنى خالىمايدىغانلىقىنىڭ 2000 يىللىق يىلتىزىنى چۈشىنىۋالالايسىز.
• خىتاي تەرەپتىكى ئىنكاسى: تارىختا كۆپىنچە «چەكلەنگەن كىتاب» بولغان، ئەمما ماۋ زېدۇڭ بۇ كىتابنى ياقتۇرۇپ ئوقۇغان. ھازىرقى ھاكىمىيەت بۇنى ئاشكارا تەشۋىق قىلمىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە قوللىنىۋاتىدۇ.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: خىتاينىڭ «خەلقنى ئاجىزلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قانداق تەتبىقلىنىۋاتقانلىقىنى تارىخىي نۇقتىدىن كۆرۈۋالالايسىز.

2. «قىزىل قۇياش قانداق كۆتۈرۈلدى» (How the Red Sun Rose - 红太阳是怎样升起的)

• ئاپتورى: گاۋ خۇا (高华). نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مەرھۇم تارىخ پروفېسسورى، خىتاي كومپارتىيە تارىخىنى ئەڭ راستچىل تەتقىق قىلغان ئالىم.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: بۇ كىتاب 1942-يىلىدىكى «يەنئەن جېڭفېڭ ھەرىكىتى» (Rectification Movement) نى پاش قىلىدۇ. ماۋ زېدۇڭنىڭ قانداق قىلىپ رەقىبلىرىنى يوقاتقانلىقى، زىيالىيلارنى قانداق قىلىپ «مېڭە يۇيۇش» ئارقىلىق ئۆزىگە قۇل قىلغانلىقى ۋە «پارتىيە مەدەنىيىتى»نىڭ قانداق شەكىللەندۈرۈلگەنلىكىنى پاكىت بىلەن ئىسپاتلايدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتايچە «مېڭە يۇيۇش» ۋە «ئۆز-ئۆزىنى تەنقىد قىلىش»نىڭ كېلىپ چىقىشىنى چۈشىنىشنىڭ ئاچقۇچى.
• خىتاي تەرەپتىكى ئىنكاسى: خىتايدا قاتتىق چەكلەنگەن كىتاب. ئاپتورى ھايات ۋاقتىدا كۆپ بېسىمغا ئۇچرىغان.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلاردا قوللىنىلغان «ئىدىيەۋى تۈزىتىش» ئۇسۇللىرىنىڭ ئەسلى مەنبەسى دەل مۇشۇ كىتابتا تەسۋىرلەنگەن ۋەقەلەردۇر.

3. «جۇڭگو ئۈستىدە چاقنىغان قىزىل يۇلتۇز» (Red Star Over China)

• ئاپتورى: ئېدگار سنوۋ (Edgar Snow). ئامېرىكىلىق سولچىل مۇخبىر.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: بۇ كىتاب خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ غەربنى قانداق ئالدىغانلىقىنىڭ تىرىك ئىسپاتى. سنوۋ يەنئەندە كۆرگەن ساختا مەنزىرىلەرنى ھەقىقەت دەپ يېزىپ، ماۋ زېدۇڭنى «دېموكراتىيەچى» قىلىپ تەسۋىرلىگەن.
• كىتابنىڭ پايدىسى: دۈشمەننىڭ تەشۋىقاتىغا ئالدىنىپ قېلىشنىڭ خەتىرىنى تونۇش ئۈچۈن، «تەتۈر دەرسلىك» سۈپىتىدە ئوقۇش كېرەك.
• خىتاي تەرەپتىكى ئىنكاسى: خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئەڭ ياخشى كۆرۈلىدىغان، مەكتەپلەردە تەۋسىيە قىلىنىدىغان كىتاب.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: بۈگۈنكى كۈندە چەتئەللىك دىپلوماتلارنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بېرىپ «بەختلىك ئۇيغۇرلار»نى كۆرۈپ كېلىشىنىڭ تارىخىي ئوخشىشىنى كۆرەلەيسىز.

4. «ماۋ زېدۇڭنىڭ شەخسىي دوختۇرىنىڭ ئەسلىمىلىرى» (The Private Life of Chairman Mao)

• ئاپتورى: لى جىسۈي (Li Zhisui). ماۋ زېدۇڭنىڭ 22 يىللىق شەخسىي دوختۇرى.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: ماۋ زېدۇڭنىڭ ئىلاھلاشتۇرۇلغان ئوبرازىنى چېقىپ تاشلاپ، ئۇنىڭ ھەقىقىي، رەزىل، ئەخلاقسىز ۋە ھوقۇقپەرەس ئەپتى-بەشىرىسىنى ئېچىپ بەرگەن. تەشۋىقاتتىكى «ئۇلۇغ داھىي» بىلەن رېئاللىقتىكى «زومىگەر»نىڭ پەرقىنى كۆرسىتىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: دىكتاتورلارنىڭ تەشۋىقات ئارقىلىق قانداق قىلىپ خەلقنى ئالدايدىغانلىقىنى ۋە شەخسىي ھاياتىنىڭ قانچىلىك پاسكىنا ئىكەنلىكىنى چۈشىنىسىز.
• خىتاي تەرەپتىكى ئىنكاسى: خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ كىتابنى «بۆھتان» دەپ ئاتىغان ۋە قاتتىق چەكلىگەن.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ «مۇقەددەس» تونىنى سالدۇرۇۋېتىش ۋە ئۇلارنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى ماھىيىتىنى تونۇش ئۈچۈن مۇھىم.

5. «خەن فېيزى» (Han Feizi - 韩非子)

• ئاپتورى: خەن فېي (Han Fei). قانۇنچىلار ئېقىمىنىڭ ئەڭ چوڭ نەزەرىيىچىسى.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: ھۆكۈمدارنىڭ ۋەزىرلىرىگە ۋە خەلققە ئىشەنمەسلىكى، ئۇلارنى بىر-بىرىگە نازارەتچى قىلىپ قويۇشى ۋە «ئىككى يۈز» (Two Handles - مۇكاپات ۋە جازا) ئارقىلىق كونترول قىلىشى كېرەكلىكىنى ئۆگىتىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي سىياسىتىدىكى «ھىيلىگەرلىك» ۋە «ئىشەنچسىزلىك» مەدەنىيىتىنىڭ پەلسەپىۋى ئاساسىنى چۈشىنىسىز.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: خىتاي كادىرلىرىنىڭ نېمىشقا ئۇيغۇرلارغا ھەرگىز ئىشەنمەيدىغانلىقىنىڭ، نېمىشقا «ئىككى يۈزلىمىچىلىك»نى بايقاشقا شۇنچە ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنىڭ جاۋابى مۇشۇ كىتابتا.

---

2-قىسىم، ھاكىمىيەتنىڭ كۆرۈنمەس قولى

ئۈچىنچى باب: 1949-يىلدىن كېيىنكى «تۆمۈر پەردە» ۋە يېپىق جەمئىيەتتىكى تەشۋىقات قۇرۇلۇشى

1949-يىلى خىتاي كومپارتىيىسى ھاكىمىيەتنى تارتىۋېلىپ، «يېڭى جۇڭگو» قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىغاندىن كېيىن، ئۇلار دۇچ كەلگەن ئەڭ چوڭ مەسىلە — 500 مىليوندىن ئارتۇق نوپۇسقا ئىگە، تۈرلۈك مىللەت ۋە تەبىقە مەۋجۇت بولغان بۇ غايەت زور دۆلەتنى قانداق قىلىپ بىر پارتىيەنىڭ ئىرادىسىگە مۇتلەق بويسۇندۇرۇش ئىدى. بۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلار تەشۋىقاتنى پەقەت بىر سىياسىي قورال ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ «نىېرۋا سىستېمىسى»غا ئايلاندۇردى. ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيىسى جىسمانىي جەھەتتىن قامال قىلىش بىلەن بىرگە، روھىي جەھەتتىن يېتىم قالدۇرۇش ئىدى.

3.1. مەركىزىي تەشۋىقات بۆلۈمى (中宣部 - Zhōngxuānbù) نىڭ مۇتلەق ھاكىمىيىتى

خىتاي كومپارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتى تەشۋىقات بۆلۈمى (CCPPD) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مەخپىي ۋە كونتروللۇقى ئەڭ كۈچلۈك ئورگانلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. غەرب دۆلەتلىرىدىكى «تەشۋىقات» ئادەتتە سايلام مەزگىلىدە ئىشلىتىلىدىغان بولسا، خىتاينىڭ تەشۋىقات بۆلۈمى ھەر بىر پۇقرانىڭ تۇغۇلغاندىن تارتىپ ئۆلگىچە بولغان بارلىق ئۇچۇر قوبۇل قىلىش يوللىرىنى باشقۇرىدىغان بىر «ھەقىقەت مىنىستىرلىكى» ئىدى.

بۇ بۆلۈمنىڭ خىزمەت دائىرىسى پەقەت گېزىت-ژۇرناللارنى تەھرىرلەش بىلەن چەكلەنمەيتتى. ئۇلار مائارىپ سىستېمىسى، تارىخ دەرسلىكلىرى، كىنو-تىياتىر، ئەدەبىيات، مۇزىكا، ھەتتا كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك پاراڭلىرىدىكى چاقچاقلارغىچە كونترول قىلاتتى. بۇ دەۋردىكى تەشۋىقاتنىڭ ئاساسىي شوئارى: «پارتىيەنىڭ تاراتقۇلىرى پارتىيەنىڭ فامىلىسىنى قوللىنىشى كېرەك» (党媒姓党 - Dǎngméi Xìng Dǎng) ئىدى. بۇنىڭ مەنىسى شۇكى، دۆلەتتە «مۇستەقىل ئاۋاز» دېگەن نەرسىنىڭ بولۇشى مۇتلەق جىنايەت ھېسابلىناتتى. خەلققە شۇنداق بىر قاراش سىڭدۈرۈلدىكى، پارتىيەسىز ياشاش — سۇسىز بېلىققا ئوخشايتتى. بارلىق مەكتەپلەردىكى دەرسلىكلەر قايتا يېزىپ چىقىلدى. تارىخ كىتابلىرىدا خىتاي كومپارتىيىسى «تارىخنىڭ مۇقەررەر تاللىشى» ۋە «خەلقنىڭ قۇتقۇزغۇچىسى» (大救星 - Dà Jiùxīng) سۈپىتىدە تەسۋىرلەندى. ھەر بىر يېزا-كەنتلەرگىچە، ھەتتا ئۇيغۇرلارنىڭ مەھەللىلىرىگىچە «ياڭراتقۇ تورى» (大喇叭 - Dà Lǎba) قۇرۇلۇپ، ئەتىگەندىن كەچكىچە پارتىيەنىڭ سىياسىتى، يالغان غەلىبە خەۋەرلىرى ۋە ماۋ زېدۇڭنى مەدھىيەلەيدىغان «قىزىل ناخشىلار» ياڭرىتىلدى. ئادەملەرنىڭ قۇلىقى ۋە مېڭىسىنىڭ بىر مىنۇتمۇ تىنچ تۇرۇشىغا، ئۆز ئالدىغا تەپەككۇر قىلىشىغا رۇخسەت قىلىنمىدى.

3.2. «ئامېرىكىغا قارشى تۇرۇپ چاۋشيەنگە ياردەم بېرىش» (抗美援朝 - Kàngměi Yuáncháo): نەپرەت مائارىپىنىڭ باشلىنىشى

كورېيە ئۇرۇشى (1950-1953) خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ تۇنجى خەلقئارالىق سىنىقى ۋە ئىچكى ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەشتىكى «ئالتۇن پۇرسىتى» بولدى. تارىخىي پاكىتلار شىمالىي كورېيەنىڭ جەنۇبقا تاجاۋۇز قىلغانلىقىنى ئىسپاتلىسىمۇ، خىتاي تەشۋىقاتى بۇنى پۈتۈنلەي تەتۈرىسىگە بۇرمىلاپ، «ئامېرىكا ئىمپېرىيالىزمىنىڭ خىتايغا تاجاۋۇز قىلىش ئۇرۇنۇشى» دەپ تەسۋىرلىدى.

بۇ تەشۋىقاتتا خىتاي كومپارتىيىسى ئىككى خىل كۈچلۈك ھېسسىياتنى بىر-بىرىگە باغلىدى: «ۋەتەنپەرۋەرلىك» (爱国主义 - Àiguó Zhǔyì) بىلەن «دۈشمەنگە نەپرەت» (仇恨教育 - Chóuhèn Jiàoyù). خىتاي ئەسكەرلىرىنىڭ (PVA) سوغۇقتا توڭلاپ ئۆلگەنلىكى، قورالسىز ئامېرىكا پىلىموتلىرىغا قاراپ ئۆزىنى ئېتىپ ئۆلگەنلىكى «قەھرىمانلىق» (英雄主义 - Yīngxióng Zhǔyì) دەپ مەدھىيەلەندى. مەسىلەن، «خۇاڭ جىگۇاڭ» (黄继光) نىڭ كۆكرىكىنى پىلىموت ئاغزىغا تۇتۇشىدەك (بەلكىم توقۇلما) ھېكايىلەر دەرسلىكلەرگە كىرگۈزۈلۈپ، «پارتىيە ئۈچۈن ئۆلۈش — ئەڭ شەرەپلىك ئىش» دېگەن ئىددىيە ياشلارنىڭ قېنىغا سىڭدۈرۈلدى. بۇ جەرياندا «دۈشمەن» ئوبرازى شۇنداق ۋەھشىيلەشتۈرۈلدىكى، ئامېرىكىلىقلار بىر تەرەپتىن «قەغەز يولۋاس» (纸老虎 - Zhǐ Lǎohǔ) يەنى «ئۇرسا يىقىلىدۇ» دەپ مەسخىرە قىلىندى، يەنە بىر تەرەپتىن «دۇنيانى يۇتۇۋېلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان ۋەھشىي بۆرە» دەپ تەسۋىرلەندى. بۇ لوگىكىلىق زىددىيەتنى (ھەم ئاجىز ھەم كۈچلۈك) خەلق تۇيالمىدى، چۈنكى تەشۋىقات ھېسسىياتنى ئەقلىي تەپەككۇردىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويغان ئىدى. بۇ ئۇرۇش ئارقىلىق ماۋ زېدۇڭ ئىچكىرىدىكى ئۆكتىچىلەرنى «ئامېرىكا جاسۇسى» دەپ تازىلاشقا باھانە تاپتى.

3.3. يەر ئىسلاھاتى ۋە سىنىپىي كۈرەش: ئىنسانىيلىقنى يوقىتىش تەجرىبىسى

خىتاي جەمئىيىتىنى پارچىلاش ۋە قايتا قۇراشتۇرۇش ئۈچۈن، تەشۋىقات ماشىنىسى «سىنىپىي كۈرەش» (阶级斗争 - Jiējí Dòuzhēng) دەپ ئاتىلىدىغان ۋەھشىي بىر قورالنى ئىجاد قىلدى. جەمئىيەت سۈنئىي ھالدا «قىزىل بەش تۈر» (紅五類 - ئىشچى، دېھقان، ئەسكەر…) ۋە «قارا بەش تۈر» (黑五類 - يەر ئىگىسى، باي، ئەكسىلئىنقىلابچى…) دەپ ئىككىگە بۆلۈندى. ئەسىرلەردىن بۇيان يېزىلاردا ياشاپ كەلگەن يەر ئىگىلىرى ۋە باي دېھقانلار تۇيۇقسىز «قان شورىغۇچى پارازىتلار» دەپ ئېلان قىلىندى.

بۇ تەشۋىقاتنىڭ ئەڭ ۋەھشىي ۋە قورقۇنچلۇق يېرى شۇكى، ئۇ ئەنئەنىۋى ئەخلاق ۋە ئىنسانىيلىقنى يوقاتتى. بالىلارنى ئاتا-ئانىسىنى پاش قىلىشقا، قوشنىلارنى بىر-بىرىنى شىكايەت قىلىشقا رىغبەتلەندۈردى. ئاممىۋى سوت مەيدانلىرىدا (公审大会 - Gōngshěn Dàhuì) يەر ئىگىلىرىنى ئۇرۇپ ئۆلتۈرۈش بىر خىل «بايرام» ۋە «ئىنقىلابىي پائالىيەت» تۈسىنى ئالدى. تەشۋىقات خەلققە شۇنداق دەپ ئۆگەتتى: «بۇلار ئادەم ئەمەس، بۇلار سىنىپىي دۈشمەن. دۈشمەنگە رەھىم قىلىش — ئۆزىگە رەھىمسىزلىك قىلغانلىقتۇر». ئادەتتىكى دېھقانلارنىڭ قولىنى قانغا بوياش ئارقىلىق، كومپارتىيە ئۇلارنى ئۆزى بىلەن بىر جىنايەت شېرىكىگە ئايلاندۇردى. بۇ ئۇسۇل كېيىنچە ئۇيغۇرلارنى «تېررورچى» دەپ ئاتاپ لاگېرغا سولاشتىكى، قوشنىسىنى قوشنىسىغا نازارەتچى قىلىپ قويۇشتىكى «ئاممىۋى ھەرىكەت» ئەندىزىسىنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسى ئىدى.

---

تۆتىنچى باب: مەدەنىيەت ئىنقىلابى (1966-1976) — تەشۋىقاتنىڭ جنۇنلۇق پەللىسى ۋە كوللېكتىپ ساراڭلىق

مەدەنىيەت ئىنقىلابى خىتاي تەشۋىقات تارىخىدىكى ئەڭ قاراڭغۇ، ئەڭ ۋەھشىي ۋە ئەڭ غەلىتە دەۋر بولۇپ، بۇ جەرياندا بىر مىللەت پۈتۈنلەي ئەقلىدىن ئازدۇرۇلدى. بۇ دەۋردە تەشۋىقات پەقەت ھاكىمىيەت قورالى ئەمەس، بەلكى بىر «دىن»غا ئايلاندى.

4.1. شەخسكە چوقۇنۇش (个人崇拜 - Gèrén Chóngbài) نىڭ چوققىسى

لىن بياۋ قاتارلىقلارنىڭ پىلانلىشى بىلەن، ماۋ زېدۇڭ تەشۋىقات ئارقىلىق ئۆزىنى ئىلاھلاشتۇردى. «قىزىل تاشلىق كىتاب» (红宝书 - Hóngbǎoshū) ھەر بىر خىتاينىڭ يېنىدىن ئايرىمايدىغان، ھەر كۈنى ئوقۇمىسا بولمايدىغان مۇقەددەس كىتابىغا ئايلاندى. كىشىلەر ئەتىگەندە ئورنىدىن تۇرغاندا ماۋنىڭ رەسىمىگە قاراپ «بالدۇر سوراش» (早请示)، كەچتە ئۇخلاشتىن بۇرۇن «كەچلىك دوكلات» (晚汇报) قىلىشى، خۇددى ئىبادەت قىلغاندەك قىلىشى كېرەك ئىدى.

تەشۋىقات شۇنداق كۈچلۈك ئىدىكى، ماۋ زېدۇڭ بىر ئېغىز گەپ قىلسا ياكى قولىنى پۇلاڭلاتسا، مىليونلىغان قىزىل قوغدىغۇچىلار (红卫兵 - Hóngwèibīng) ئۆزلىرىنىڭ ئوقۇتقۇچىلىرىنى، ئاتا-ئانىسىنى، ھەتتا ھۆكۈمەت باشلىقلىرىنى ئۇرۇپ ئۆلتۈرۈشكە تەييار ئىدى. تەشۋىقات: «ئاتا-ئانىدىن ئۇلۇغى ماۋ رەئىس» (爹亲娘亲不如毛主席亲) دېگەن شوئارنى مېڭىلەرگە نەقىش قىلدى. ئائىلە رىشتىسى ئۈزۈلۈپ، ئۇنىڭ ئورنىغا «پارتىيەۋىلىك» دەسسىتىلدى. بۇ تارىختىكى ھەرقانداق دىنىي ئەسەبىيلىكتىنمۇ ئېشىپ چۈشكەن سىياسىي ئەسەبىيلىك ئىدى.

4.2. «تۆت كونىنى يوقىتىش» (破四旧 - Pò Sìjiù) ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى

تەشۋىقاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم ۋەزىپىسى — مىللەتلەرنىڭ ۋە خىتاي خەلقىنىڭ تارىخىي ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنى يوقىتىش ئىدى. قىزىل قوغدىغۇچىلار «كونا ئىدىيە، كونا مەدەنىيەت، كونا ئۆرپ-ئادەت، كونا ئادەت»لەرنى يوقىتىشقا چاقىرىلدى. بۇ جەرياندا سانسىزلىغان تارىخىي ئاسارە-ئەتىقىلەر، بۇتخانىلار، مەسچىتلەر ۋە قەدىمىي كىتابلار كۆيدۈرۈلدى.

بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتە بۇ ھەرىكەت بىۋاسىتە دىنغا ۋە مىللىي كىملىككە قارشى ئۇرۇشقا ئايلاندى. تەشۋىقاتنىڭ مەقسىتى: خەلقنىڭ يىلتىزىنى كېسىپ تاشلاش، شۇنداق بولغاندا ئۇلار پەقەت پارتىيە بەرگەن «يېڭى كىملىك» بىلەنلا ياشايتتى. مەسچىتلەرنى چوشقا قوتىنىغا ئايلاندۇرۇش، قۇرئانلارنى كۆيدۈرۈش دەل مۇشۇ دەۋردە ئەۋجىگە چىققان بولۇپ، بۇ خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ «ئىنساننى قايتا يارىتىش» (Modification of Human Nature) خام خىيالىنىڭ بىر قىسمى ئىدى.

4.3. چوڭ خەتلىك گېزىت (大字报 - Dàzìbào) ۋە تىل زوراۋانلىقى

مەدەنىيەت ئىنقىلابىدىكى ئاساسلىق تەشۋىقات قورالى ۋە قىرغىنچىلىقنىڭ كاتالىزاتورى — «چوڭ خەتلىك گېزىت» ئىدى. ھەركىم ئۆزى خالىغان ئادەمنى «ئەكسىلئىنقىلابچى»، «كاپىتالىزم يولىغا ماڭغان»، «چەتئەلنىڭ جاسۇسى» دەپ ئەيىبلەپ تامغا چاپلىسا بولاتتى. بۇ دەۋردە تەشۋىقات تىلى ئىنتايىن قوپال، ۋەھشىي ۋە زوراۋانلىق تۈسىنى ئالدى. «ئېزىپ تاشلاش» (粉碎)، «كۆيدۈرۈش» (火烧)، «قاينىتىش» (油炸)، «ئىت بېشىنى يانجىش» (砸烂狗头) دېگەن سۆزلەر كۈندىلىك تەشۋىقات تىلىغا ئايلاندى. بۇ خىل تىل زوراۋانلىقى خىتاي خەلقىنىڭ پىسخىكىسىنى بۇرمىلاپ، ئۇلارنى رەھىمسىزلىككە ۋە قان تۆكۈشكە كۆندۈردى. تىل — تەپەككۇرنىڭ ئەينىكىدۇر؛ تەشۋىقات ئالدى بىلەن تىلنى بۇلغاش ئارقىلىق، ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتىنى ۋەھشىيلەشتۈردى.

---

بەشىنچى باب: ئىسلاھات دەۋرى ۋە تەشۋىقاتنىڭ «زامانىۋى» تۈسكە كىرىشى (1976-2012)

ماۋ ئۆلگەندىن كېيىن، دېڭ شياۋپىڭ (邓小平) ھاكىمىيەت بېشىغا كەلدى. ئۇ خىتاينىڭ ۋەيران بولغان ئىقتىسادىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، تەشۋىقاتنىڭ ئۇسلۇبىنى ئۆزگەرتتى، ئەمما ئۇنىڭ ماھىيىتىنى ۋە مەقسىتىنى ھەرگىز ئۆزگەرتمىدى.

5.1. «نۇرنى يوشۇرۇپ، كۈچ توپلاش» (韬光养晦 - Tāoguāng Yǎnghuì): غەربنى ئالداش ئويۇنى

دېڭ شياۋپىڭنىڭ تەشۋىقات ئىستراتېگىيىسى ناھايىتى ئېنىق ئىدى: «بېشىڭنى تۆۋەن قىل، پۇل تاپ، دۇنيانى چۆچۈتىۋەتمە، ۋاقتى كەلگەندە ھېسابلىشىمىز». خىتاي تەشۋىقاتى سىرتقا قارىتا «تىنچ تەرەققىيات» (和平崛起 - Hépíng Juéqǐ) نى تەشۋىق قىلدى.

بۇ دەۋردە غەرب دۇنياسى (بولۇپمۇ ئامېرىكا) خىتاينىڭ بۇ «يۇمشاق» تەشۋىقاتىغا قاتتىق ئالدانغان. غەربتىكى سىياسەتچىلەر ۋە «جۇڭگو مەسىلىسى مۇتەخەسسىسلىرى» (Panda Huggers): «خىتاي ئىقتىسادىي جەھەتتىن تەرەققىي قىلسا، ئوتتۇرا سىنىپ بارلىققا كېلىدۇ ۋە ئۇلار تەبىئىي ھالدا دېموكراتىيە تەلەپ قىلىدۇ» دەپ ئويلىدى. خىتاي تەشۋىقاتچىلىرى بۇ خام خىيالدىن ئۇستىلىق بىلەن پايدىلىنىپ، غەربنىڭ مۇخبىرلىرىغا پەقەت ئاسمان تىرەك بىنالارنى، شاڭخەينىڭ كېچىلىك مەنزىرىسىنى ۋە باي بولغان كارخانىچىلارنى كۆرسىتىپ، سىياسىي تۈزۈمنىڭ قاراڭغۇلۇقىنى قېلىن پەردە بىلەن ياپتى.

5.2. 1989-يىلىدىكى تيەنئەنمېن ۋەقەسى ۋە «ۋەتەنپەرۋەرلىك تەربىيىسى»نىڭ قايتا قۇرۇلۇشى

1989-يىلىدىكى ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتى قانلىق باستۇرۇلغاندىن كېيىن، خىتاي كومپارتىيىسى چوڭ بىر كىرىزىسقا دۇچ كەلدى: كوممۇنىزم ئىدېئولوگىيىسى خەلق ئارىسىدا ئىشەنچتىن قالدى. ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنلۇق ئاساسى تەۋرىنىپ قالدى. بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن، جياڭ زېمىن (江泽民) دەۋرىدە 1994-يىلىدىن باشلاپ كەڭ كۆلەملىك «ۋەتەنپەرۋەرلىك تەربىيىسى ھەرىكىتى» (爱国主义教育运动) باشلاندى.

تەشۋىقاتنىڭ يادروسى «سىنىپىي كۈرەش»تىن «مىللەتچىلىك» (Nationalism) كە يۆتكەلدى. تارىخ كىتابلىرىنىڭ ھەممىسى قايتا يېزىلىپ، «خىتاينىڭ 100 يىللىق خورلۇق تارىخى» (百年国耻 - Bǎinián Guóchǐ) ئاساسلىق تېما قىلىندى. مەقسەت: خەلقنىڭ نارازىلىقىنى ھۆكۈمەتتىن يىراقلاشتۇرۇپ، «بىزنى خارلىغان غەربكە ۋە ياپونىيەگە» قارىتىش ئىدى. تەشۋىقات ماشىنىسى ياشلارغا: «غەرب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ كۈچىيىشىنى خالىمايدۇ، ئۇلار بىزنى بۆلۈۋېتىشنى خالايدۇ، پەقەت كومپارتىيەلا خىتاينى قۇدرەت تاپقۇزالايدۇ» دېگەن ئىددىيىنى سىڭدۈردى. بۈگۈنكى كۈندىكى ئىنتېرنېتتا غەربكە ۋە ئۇيغۇرلارغا ھۇجۇم قىلىدىغان «كىچىك ھال رەڭلەر» (小粉红 - Xiǎo Fěnhóng) دەل مۇشۇ تەشۋىقاتنىڭ مەھسۇلىدۇر.

---

ئالتىنچى باب: شەرقىي تۈركىستاندىكى تەشۋىقات — قىرغىچىلىقنىڭ مۇقەددىمىسى ۋە پىلانلىنىشى

خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان (خىتايچە شىنجاڭ) دىكى تەشۋىقاتى، خىتاي تارىخىدىكى ئەڭ سىستېمىلىق، ئەڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك، ئەڭ زەھەرلىك ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى بىۋاسىتە نىشان قىلغان تەشۋىقات ئۇرۇشىدۇر. بۇ تەشۋىقات ئۈچ ئاساسلىق باسقۇچقا بۆلۈنگەن.

6.1. بىرىنچى باسقۇچ: «ئازاد قىلىش» ۋە «قېرىنداشلىق» نىقابى (1949-1990)

1949-يىلى خىتاي ئارمىيىسى شەرقىي تۈركىستانغا بېسىپ كىرگەندە، ئۇلار دەرھال «بېسىۋالدۇق» دېمىدى، بەلكى «بىز سىلەرنى گومىنداڭ زۇلمىدىن، چەتئەل جاھانگىرلىرىدىن ۋە فېئودال بەگلەردىن ئازاد قىلدۇق» دەپ جار سالدى. خىتاي ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى (XPCC) نىڭ ئەسكەرلىرى «چۆلنى بوستان قىلغۇچى قەھرىمانلار» دەپ تەشۋىق قىلىندى.

بۇ دەۋردە كىنولار (مەسىلەن: «مۇز تاغقا كەلگەن مېھمان» - 冰山上的来客) ئارقىلىق خىتاي ئەسكەرلىرى بىلەن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ «ئېت بىلەن تىرناقتەك» مۇناسىۋىتى، «ھەربىيلەر بىلەن خەلق بىر ئائىلە» (军民一家) ئىكەنلىكى تەسۋىرلەندى. بۇ خىل رومانتىك تەشۋىقاتنىڭ مەقسىتى: ئىشغالىيەتنىڭ قانۇنسىزلىقىنى يوشۇرۇش ۋە خەلقنىڭ قارشىلىق ئېڭىنى سۇسلاشتۇرۇش ئىدى. «قۇربان تاغىنىڭ ماۋ رەئىسكە ئېشەك مىنىپ سالامغا بېرىشى» دېگەندەك توقۇلما ھېكايىلەر ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي ھاكىمىيىتىگە «مىننەتدار» ئىكەنلىكى، خىتاي بولمىسا ئۇيغۇرلارنىڭ ياشىيالمايدىغانلىقى تەشۋىق قىلىندى.

6.2. ئىككىنچى باسقۇچ: «ئۈچ خىل كۈچ» (三股势力 - Sāngǔ Shìlì) ۋە مىللەتنى شەيتانلاشتۇرۇش (1990-2016)

سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلىپ، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن، خىتاي تەشۋىقاتى جىددىي ئۆزگەردى. بولۇپمۇ 2001-يىلىدىكى «11-سېنتەبىر ۋەقەسى»دىن كېيىن، خىتاي بۇ خەلقئارالىق ۋەزىيەتتىن رەزىللەرچە پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى بارلىق مىللىي، مەدەنىي ۋە دىنىي تەلەپلەرنى «تېررورىزم» قالپىقى بىلەن ئاتاشقا باشلىدى.

خىتاي تەشۋىقاتى يېڭى بىر سىياسىي ئاتالغۇنى ئىجاد قىلدى: «ئۈچ خىل كۈچ» (بۆلگۈنچىلىك، ئەسەبىيلىك، تېررورلۇق). بۇ ئاتالغۇ ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ نورمال دىنىي پائالىيەتلىرى (مەسىلەن: ساقال قويۇش، ياغلىق ئارتىش، ھارامدىن ساقلىنىش، توي-تۆكۈن ئادەتلىرى) «ئەسەبىيلىك»نىڭ ئالامىتى دەپ تەشۋىق قىلىندى. خىتاي ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى خەنزۇ خەلقىگە: «ئۇيغۇرلار خەتەرلىك، ئۇلار بۆلگۈنچى، ئۇلار مىننەتدارلىقنى بىلمەيدۇ، ئۇلار سىلەرنىڭ تىنچ تۇرمۇشۇڭلارنى بۇزماقچى» دېگەن قورقۇنچ ۋە نەپرەت سىڭدۈرۈلدى. بۇ تەشۋىقات كېيىنكى قىرغىچىلىق ئۈچۈن ئىچكىرىدە «خەلق رايى» (民意 - Mínyì) تەييارلاش ئىدى. يەنى خەنزۇ خەلقىنى «ھۆكۈمەت ئۇيغۇرلارنى باستۇرمىسا بولمايدىكەن» دېگەن قاراشقا كەلتۈردى.

6.3. ئۈچىنچى باسقۇچ: «شىنجاڭ قەغەزلىرى»، لاگېر ۋە مېڭە يۇيۇشنىڭ قانۇنلاشتۇرۇلۇشى (2016-ھازىرغىچە)

2014-يىلى شى جىنپىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستان زىيارىتى ۋە 2016-يىلى چېن چۈەنگو (陈全国) نىڭ كېلىشى بىلەن، تەشۋىقات «داۋالاش» ۋە «قىرغىن قىلىش» باسقۇچىغا ئۆتتى. خىتاي تەشۋىقاتى ئىسلام دىنىنى «زېھنىي كېسەللىك» ۋە «ۋىرۇس» دەپ تەسۋىرلىدى.

«نيۇيورك ۋاقتى گېزىتى» تەرىپىدىن ئاشكارىلانغان «شىنجاڭ قەغەزلىرى» (The Xinjiang Papers) دە كۆرسىتىلگىنىدەك، ئىچكى يىغىنلاردا ئەمەلدارلارغا: «ئۇلارنىڭ (ئۇيغۇرلارنىڭ) تەپەككۇرى كېسەل، بىز ئۇلارنى لاگېرلاردا داۋالىشىمىز كېرەك، ھەرگىز رەھىم قىلىشقا بولمايدۇ (绝不手软)» دەپ مەخپىي يوليورۇق بېرىلدى. ئەمما تاشقى دۇنياغا، بۇ لاگېرلار «كەسپىي ماھارەت تەلىم-تەربىيە مەركىزى» (职业技能教育培训中心) دەپ پەردازلاپ كۆرسىتىلدى. تەشۋىقات شۇنداق نومۇسسىزلارچە ئېلىپ بېرىلدىكى، لاگېرغا قامالغانلارنىڭ تېلېۋىزورغا چىقىپ، كۆزىگە ياش ئېلىپ تۇرۇپ: «مېنىڭ مېڭەم زەھەرلەنگەن ئىكەن، مەن ئادەم ئەمەس ئىكەنمەن، پارتىيە مېنى قۇتقۇزدى، مەن ھازىر بەختلىك» دەپ سۆزلىشى ئورۇنلاشتۇرۇلدى. بۇ تارىختىكى ناتسىستلار گېرمانىيىسىنىڭ يەھۇدىيلارنى قىيناش لاگېرىنى «خۇشاللىق ماكانى» دەپ تەشۋىق قىلغان «تېرېزىئېنستادت» (Theresienstadt) ئويۇنىدىنمۇ ئېشىپ چۈشكەن زامانىۋى ۋە رەھىمسىز ئالدامچىلىق ئىدى.

6.4. «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» فىلىملىرى ۋە دۇنيانى ئالداش تورى

CGTN (خىتاي يەر شارى تېلېۋىزىيە تورى) دۇنياغا قارىتا بىر يۈرۈش يۇقىرى سۈپەتلىك ئىنگلىزچە ھۆججەتلىك فىلىملەرنى ئىشلىدى (مەسىلەن: «تومانلىق تاغدىكى جەڭ» - Fighting Terrorism in Xinjiang). بۇ فىلىملەردە ئۆتكەن 20 يىلدىكى ئاز ساندىكى زوراۋانلىق ۋەقەلىرى قايتا-قايتا، ئىنتايىن قورقۇنچلۇق مۇزىكا ۋە پىسخىكىلىق تەھرىرلەش تېخنىكىسى بىلەن كۆرسىتىلىپ، پۈتۈن بىر مىللەتنى «تۇغما تېررورچى» قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇندى.

بۇ تەشۋىقاتنىڭ نىشانى ئېنىق ئىدى: غەرب دۇنياسىنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» سەزگۈسىدىن ۋە قورقۇنچىسىدىن پايدىلىنىپ، خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرىنى «تېررورلۇققا قارشى زۆرۈر تەدبىر» دەپ قانۇنلاشتۇرۇش. ئەپسۇسكى، بۇ تەشۋىقات ئۇچۇر مەنبەسى چەكلىك بولغان نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە خېلىلا بازار تاپتى. خىتاي تەشۋىقاتى بۇ دۆلەتلەرگە: «ئامېرىكا سىلەرنى تېررورچى دەيدۇ، بىزمۇ ئوخشاش مەسىلىگە دۇچ كەلدۇق، بىز سىلەرنى چۈشىنىمىز» دەپ، ئۆزىنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى قىلىپ كۆرسەتتى.

ئىككىنچى باسقۇچقا تەۋسىيە: 1949-يىلدىن كېيىنكى ھاكىمىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان

(بۇ باسقۇچ لاگېر تۈزۈمى، مەدەنىيەت ئىنقىلابى ۋە ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن)

1. «قەبرە تېشى» (Tombstone - 墓碑)

• ئاپتورى: ياڭ جىشېڭ (Yang Jisheng). سىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ سابىق مۇخبىرى.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: 1958-1962 يىللىرىدىكى «چوڭ سەكرەش» دەۋرىدە خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ يالغان تەشۋىقاتى تۈپەيلىدىن 36 مىليوندىن ئارتۇق ئادەمنىڭ ئاچلىقتىن ئۆلگەنلىكىنى پاكىت بىلەن يېزىپ چىققان. تەشۋىقاتنىڭ ئادەم ئۆلتۈرەلەيدىغان قورال ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ رېئاللىقنى قانداق يوشۇرىدىغانلىقىنى ۋە بۇ يوشۇرۇشنىڭ بەدىلىنىڭ قانچىلىك ئېغىر بولىدىغانلىقىنى چۈشىنىسىز.
• خىتاي تەرەپتىكى ئىنكاسى: چەكلەنگەن. ئاپتورنىڭ چەتئەلگە چىقىشىمۇ چەكلەنگەن.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: خىتاينىڭ بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش ئۇسۇلى بىلەن، ئەينى ۋاقىتتىكى ئاچارچىلىقنى يوشۇرۇش ئۇسۇلىنىڭ ئوپمۇ-ئوخشاش ئىكەنلىكىنى كۆرىسىز.

2. «ئۇيغۇرلارغا ئېچىلغان ئۇرۇش» (The War on the Uyghurs)

• ئاپتورى: شون روبېرتس (Sean R. Roberts). ئامېرىكىلىق ئانتروپولوگ ۋە ئۇيغۇرشۇناس.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» (Global War on Terror) باھانىسىدىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇرلارنى قانداق قىلىپ سىستېمىلىق ھالدا «دۈشمەن» ۋە «بىئولوگىيەلىك تەھدىت» قىلىپ كۆرسەتكەنلىكىنى، لاگېرلارنىڭ تېررورلۇق بىلەن ئالاقىسى يوقلۇقىنى، بەلكى مۇستەملىكە قىلىش قورالى ئىكەنلىكىنى ئانالىز قىلىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاينىڭ «ئۈچ خىل كۈچ» تەشۋىقاتىنىڭ يالغانلىقىنى ئىلمىي ئاساستا رەت قىلىدۇ.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: ئۆزىمىزنىڭ بېشىغا كەلگەن پاجىئەنىڭ خەلقئارالىق ئارقا كۆرۈنۈشىنى ۋە خىتاينىڭ تەشۋىقات ئويۇنلىرىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ.

3. «لاگېردا: خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق جازا مۇستەملىكىسى» (In the Camps: China’s High-Tech Penal Colony)

• ئاپتورى: داررېن بايلېر (Darren Byler).
• مەركىزىي ئىدىيىسى: تېخنىكا (يۈز تونۇش، تېلېفون تەكشۈرۈش) بىلەن لاگېر سىستېمىسىنىڭ قانداق بىرلەشكەنلىكىنى، ئىنسانلارنىڭ «ئالدىن جىنايەتچى» (Pre-crime) دەپ بېكىتىلىپ تۇتۇلۇشىنى تەسۋىرلەيدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: رەقەملىك دىكتاتورلۇقنىڭ ئىنسانىيەتكە بولغان تەھدىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: لاگېر شاھىتلىرىنىڭ بايانلىرى ئاساسىدا يېزىلغان بولۇپ، خىتاينىڭ «كەسپىي تەربىيەلەش» دېگەن تەشۋىقاتىنى پاچاقلاپ تاشلايدۇ.

4. «مۇكەممەل دىكتاتورلۇق» (The Perfect Dictatorship)

• ئاپتورى: ستېين رىنگېن (Stein Ringen). سىياسىيشۇناس.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاي تۈزۈمىنىڭ ئاددىي ئاپتورىتارلىق ئەمەس، بەلكى «كونترولوقراتىيە» (Controlocracy) ئىكەنلىكىنى، پارتىيەنىڭ دۆلەتتىن ۋە قانۇندىن قانداق ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قۇرۇلمىسىنى ۋە ئۇنىڭ تەشۋىقات ئارقىلىق قانداق قىلىپ «مۇكەممەل» كونتروللۇق ئورناتقانلىقىنى ئانالىز قىلىدۇ.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: خىتاي سىستېمىسىنىڭ نەقەدەر پۇختا ۋە مۇرەككەپ ئىكەنلىكىنى تونۇپ، ئۇنىڭغا قارشى تۇرۇشنىڭ قىيىنلىقىنى ۋە ئۇسۇلىنى ئويلىنىشقا يېتەكلەيدۇ.

5. «لاۋگەي: خىتايدىكى باستۇرۇش ماشىنىسى» (Laogai: The Machinery of Repression in China)

• ئاپتورى: خاررىي ۋۇ (Harry Wu - 吴弘达). خىتاي ئەمگەك لاگېرىدا 19 يىل ياتقان، كېيىن ئامېرىكىغا قېچىپ كەتكەن كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاينىڭ تۈرمە ۋە لاگېر سىستېمىسى (لاۋگەي) نىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ GULAG سىستېمىسىدىنمۇ ۋەھشىي ئىكەنلىكىنى، مەھبۇسلارنىڭ قانداق قىلىپ ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ئىدىيەۋى ئۆزگەرتىش قورالى قىلىنغانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي تەشۋىقاتىدىكى «ئۆزگەرتىپ تەربىيەلەش»نىڭ ھەقىقىي مەنىسىنىڭ «قۇل قىلىش» ئىكەنلىكىنى چۈشىنىسىز.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: بۈگۈنكى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى ۋە بۇ سىستېمىنىڭ خىتاي ئىقتىسادى ئۈچۈن قانچىلىك مۇھىملىقىنى بىلىۋالىسىز.

---

3-قىسىم، خىتايلارنىڭ تەشۋىقات كۈچى

يەتتىنچى باب: دىگىتال دۇنيادىكى تەشۋىقات — كۆرۈنمەس «توردىكى قىزىل قوشۇن» ۋە سۈنئىي ئەقىل دىكتاتورلۇقى

21-ئەسىرگە قەدەم قويغاندا، خىتاي كومپارتىيىسى تەشۋىقاتنى ئەنئەنىۋى گېزىت-ژۇرنال ۋە تېلېۋىزوردىن ھالقىتىپ، ئىنتېرنېت، چوڭ سانلىق مەلۇمات (Big Data) ۋە سۈنئىي ئەقىل (AI) ساھەسىگە كېڭەيتتى. ئۇلارنىڭ مەقسىتى پەقەت خىتاي خەلقىنىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيا خەلقىنىڭ «بىلىش دائىرىسى»نى (Cognitive Domain) كونترول قىلىش ۋە ئىنسانىيەت تارىخىدىكى تۇنجى «دىگىتال مۇستەبىتلىك»نى ئورنىتىش ئىدى.

7.1. «بۈيۈك مۇداپىئە تېمى» (防火长城 - Fánghuǒ Chángchéng): دۇنيادىن ئايرىۋېتىلگەن پاراللېل دۇنيا

خىتاي ھۆكۈمىتى ئىنتېرنېتنى ئەركىنلىك ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش بوشلۇقى ئەمەس، بەلكى دۆلەت چېگراسىغا ئوخشاش قوغدىلىدىغان، «ئىنتېرنېت ئىگىلىك ھوقۇقى» (网络主权 - Wǎngluò Zhǔquán) دەپ ئاتىلىدىغان بىر كونترول قىلىش مەيدانى دەپ قارايدۇ. «بۈيۈك مۇداپىئە تېمى» (GFW) دۇنيادىكى ئەڭ مۇرەككەپ، ئەڭ قىممەت ۋە ئەڭ ئىلغار سېنزۇرا سىستېمىسى بولۇپ، ئۇ 1.4 مىليارد خىتاي خەلقىنى تاشقى دۇنيادىكى ھەقىقەتتىن، گۇگۇل (Google)، فېيسبۇك (Facebook) ۋە يۇتۇب (YouTube) قاتارلىق ئەركىن ئۇچۇر مەنبەلىرىدىن پۈتۈنلەي ئايرىپ تۇرىدۇ.

بۇ سىستېمىنىڭ تەشۋىقاتتىكى رولى پەقەت «توسۇش»لا ئەمەس، بەلكى «سۈزۈش» ۋە «شەكىللەندۈرۈش»تۇر. خىتاي تەشۋىقاتچىلىرى سىرتتىن كىرگەن ھەقىقەتنى توسۇش بىلەن بىرگە، ئىچكىرىدە پەقەت پارتىيە تەستىقلىغان، تارىخىي پاكىتلار بۇرمىلانغان «توغرا ئېنېرگىيە» (正能量 - Zhèng Néngliàng) نى ئايلاندۇرىدۇ. بۇ سىستېما خىتاي ياشلىرىنى دۇنيادىن بىخەۋەر، پەقەت پارتىيەنىڭ تەشۋىقاتى بىلەنلا چوڭ بولىدىغان، سىرتتىكى ھەرقانداق تەنقىدنى «دۈشمەنلىك» دەپ قارايدىغان «پارنىكتىكى گۈل»گە ئايلاندۇردى. ئۇلار ئۈچۈن دۇنيا — پارتىيە تەسۋىرلەپ بەرگەن دۇنيادۇر. تامنىڭ ئىچىدىكى خىتايلار «تامنى ئاتلاپ» (翻墙 - Fānqiáng) چىقسىمۇ، يىللارچە مېڭىسى يۇيۇلغانلىقى ئۈچۈن، ھەقىقەتكە ئىشەنمەيدىغان، ئەكسىچە ھەقىقەتنى سۆزلىگەنلەرگە ھۇجۇم قىلىدىغان ھالەتكە كەلدى.

7.2. «50 تىيىنلىقلار قوشۇنى» (五毛党 - Wǔmáodǎng) دىن «كىچىك ھال رەڭلەر» (小粉红 - Xiǎo Fěnhóng) گىچە

خىتاي ھۆكۈمىتى 2000-يىللارنىڭ بېشىدا مىليونلىغان تور ئىنكاسچىلىرىنى ياللىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ھۆكۈمەتنى ماختاش، تەنقىدچىلەرنى ھاقارەتلەش ۋە مۇنازىرە تېمىسىنى بۇراش ئىدى. دەسلەپتە بىر ئىنكاسقا 50 تىيىن بېرىلىدىغانلىقى ئۈچۈن بۇلار «50 تىيىنلىقلار» دەپ ئاتالغان. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە بۇ ئىستراتېگىيە تەرەققىي قىلىپ، تېخىمۇ خەتەرلىك بىر توپنى بارلىققا كەلتۈردى: «كىچىك ھال رەڭلەر».

بۇ «كىچىك ھال رەڭلەر» پۇل ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى يىللارچە ئېلىپ بېرىلغان مىللەتچىلىك تەربىيىسى نەتىجىسىدە مېڭىسى يۇيۇلغانلىقى ئۈچۈن، ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن خىتاي ھاكىمىيىتىنى قوغدايدىغان، چەتئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرگە، غەرب دېموكراتىيىسىگە ۋە تەيۋەنلىكلەرگە تىل-ھاقارەت ياغدۇرىدىغان ئاشقۇن مىللەتچى ياشلاردۇر. ئۇلار «دىبا ئېكىسپېدىتسىيىسى» (帝吧出征 - Dìba Chūzhēng) دېگەندەك تەشكىللىك تور ھۇجۇملىرىنى قوزغاپ، پارتىيە ياقتۇرمىغان ھەر قانداق شەخس ياكى شىركەتنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقە ھېساباتىنى ۋەيران قىلىدۇ. ئۇلار خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ «توردىكى بۆرىلىرى» بولۇپ، دۇنياۋى ئىنتېرنېت بوشلۇقىنى خىتاينىڭ قائىدىسى بويىچە كونترول قىلىشقا ئۇرۇنماقتا.

7.3. TikTok (Douyin) ۋە ھېسسىياتنى كونترول قىلىش ئالگورىزىمى: «رەقەملىك ئەپيۈن»

خىتاينىڭ «بەيت دەنش» (ByteDance) شىركىتى ئىجاد قىلغان TikTok پەقەت بىر كۆڭۈل ئېچىش ئەپى ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئەڭ كۈچلۈك تەشۋىقات ھەم سانلىق مەلۇمات توپلاش قورالىدۇر. خىتاي بۇ ئەپنى «بىر دۆلەتتە ئىككى خىل تۈزۈم» بويىچە باشقۇرىدۇ.

خىتاي ئىچىدىكى نۇسخىسى (Douyin) دا، ياشلارغا ۋەتەنپەرۋەرلىك، ئىلىم-پەن تەجرىبىلىرى، تارىخىي بىلىملەر ۋە پارتىيەنى سۆيۈش مەزمۇنلىرى ئالگورىزىم ئارقىلىق كۆپلەپ كۆرسىتىلىدۇ. مەقسەت — خىتاي ياشلىرىنى تېخىمۇ ئەقىللىق ۋە سادىق قىلىپ تەربىيەلەش. ئەمما چەتئەلدىكى TikTok نۇسخىسىدا، غەرب ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ياشلىرىغا مەنىسىز ئۇسسۇللار، خەتەرلىك ئويۇنلار (Challenges)، ئەقىلسىزلىققا يېتەكلەيدىغان ۋە ۋاقىت ئىسراپ قىلىدىغان مەزمۇنلار مەخسۇس ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. بۇ «تونۇش ئۇرۇشى»نىڭ بىر قىسمى بولۇپ، دۈشمەن دۆلەتلەرنىڭ كەلگۈسى ئەۋلادىنى «دۆتلەشتۈرۈش»نى مەقسەت قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، TikTok تا شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ياكى خىتاي كىشىلىك ھوقۇقىغا ئائىت مەزمۇنلار يوشۇرۇنچە چەكلىنىدۇ ياكى ئېقىمى ئازايتىلىدۇ (限流 - Xiànliú). بۇ ئارقىلىق خىتاي دۇنيا ياشلىرىنىڭ نېمىنى كۆرۈپ، نېمىنى ئويلىشىنى بەلگىلەيدىغان كۆرۈنمەس قولغا ئىگە بولدى.

7.4. «بۆرىلەر دىپلوماتىيىسى» (战狼外交 - Zhànláng Wàijiāo)

يېقىنقى يىللاردا شى جىنپىڭنىڭ «كۈرەش قىلىش روھى» (斗争精神 - Dòuzhēng Jīngshén) نى تەشەببۇس قىلىشى بىلەن، خىتاي دىپلوماتلىرى ئەنئەنىۋى «سىپايە دىپلومات» تىن «قوپال جەڭچى» گە ئايلاندى. جاۋ لىجيەن (赵立坚) قاتارلىق دىپلوماتلار Twitter (X) قاتارلىق سۇپىلاردا غەرب دۆلەتلىرىنى ئاشكارا ھاقارەتلەيدۇ، يالغان سۈرەتلەرنى تارقىتىدۇ (مەسىلەن، ئاۋسترالىيە ئەسكەرلىرىنىڭ ئافغانىستاندىكى ساختا رەسىمىنى تارقىتىش ۋەقەسى).

بۇ خىل ھۇجۇم خاراكتېرلىك تەشۋىقاتنىڭ ئىككى تۈرلۈك مەقسىتى بار: بىرىنچىسى، ئىچكىرىدىكى خىتاي خەلقىگە «دۆلىتىمىز كۈچەيدى، ھېچكىم بىزنى بوزەك قىلالمايدۇ، بىز غەربكە قايتۇرما زەربە بەردۇق» دېگەننى كۆرسىتىپ، مىللەتچىلىك ھېسسىياتىنى قوزغاش؛ ئىككىنچىسى، سىرتتىكى تەنقىدچىلەرنى، كىچىك دۆلەتلەرنى ۋە ئاخبارات ئورگانلىرىنى قورقۇتۇپ، ئۇلارنى خىتايغا قارشى سۆزلەشتىن ئۆزىنى تارتىدىغان قىلىپ قويۇش.

7.5. «تور سۇ ئارمىيەسى» (网络水军 - Wǎngluò Shuǐjūn) ۋە يالغان پىكىر ئېقىمى

خىتاينىڭ تور تەشۋىقاتىدا «50 تىيىنلىقلار»دىن باشقا، تېخىمۇ كەسپىي ۋە سودلاشقان بىر گۇرۇپپا بار، ئۇلار «تور سۇ ئارمىيەسى» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇلار پۇل ئۈچۈن ھەرقانداق تېمىنى قىزىتىپ ياكى سوۋۇتالايدۇ. ئۇلارنىڭ تاكتىكىسى: بىرەر ئۇيغۇر پائالىيەتچىسى ياكى خىتاينى تەنقىد قىلغان ژۇرنالىست توغرىسىدا «جىنسىي سەتچىلىك» ياكى «چىرىكلىك» دېگەندەك يالغان ئۇچۇرلارنى (Fake News) كەڭ كۆلەمدە تارقىتىپ، «سۇنى لېيىتىش» (浑水摸鱼 - Húnshuǐ Mōyú) ئارقىلىق ھەقىقەتنى كۆمۈۋېتىش. بۇ ئارقىلىق تورداشلارنىڭ دىققىتىنى مەسىلىنىڭ ماھىيىتىدىن شەخسىيەتكە بۇرايدۇ ۋە تەنقىدچىنىڭ ئىناۋىتىنى يەر بىلەن يەكسان قىلىدۇ.

7.6. «رەقەملىك يىپەك يولى» (数字丝绸之路 - Shùzì Sīchóu Zhīlù) ۋە ئۇل ئەسلىھە كونتروللۇقى

خىتاي «بىر بەلۋاغ بىر يول»نىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە ئوپتىك كابېل، سۈنئىي ھەمراھ سىستېمىسى (Beidou) ۋە 5G تورىنى ياتقۇزۇپ بېرىۋاتىدۇ. تەشۋىقاتتا بۇ «ئالاقىنى راۋانلاشتۇرۇش» دەپ ئاتالسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ دۇنيانىڭ «ئۇچۇر تومۇرى»نى خىتاينىڭ قولىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىشتۇر. كىم كابېلغا ئىگە بولسا، شۇ ئۇچۇرغا ئىگە بولىدۇ. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ تور ئېقىمىنى كۆزىتىش، كېرەك بولغاندا «ئۈزۈۋېتىش» (Kill Switch) ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ. بۇ رەقەملىك مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ماددىي ئاساسىدۇر.

7.7. «مەستانىلەر چەمبىرىكى» (饭圈文化 - Fànquān Wénhuà) نى سىياسىيلاشتۇرۇش

خىتاي تەشۋىقاتى ياشلارنىڭ چولپانلارغا ۋە ئويۇنلارغا بولغان قىزغىنلىقىنى سىياسىي قورالغا ئايلاندۇردى. ئۇلار «ئاي جۇڭ» (Love China) دېگەننى «ئاي دوۋ» (Idol - بۇت) غا چوقۇنۇش بىلەن بىرلەشتۈرۈۋەتتى. خىتاي ياشلىرى دۆلەتنى ئۆزىنىڭ «سۆيۈملۈك بۇتى» (Idol) دەپ قارايدۇ (مەسىلەن: «ئاچاڭ (阿中哥哥)» دەپ ئاتاش). ئەگەر چەتئەلدە بىرەر شىركەت ياكى شەخس خىتاينى تەنقىد قىلسا، بۇ ياشلار خۇددى ئۆز چولپىنىنى قوغدىغاندەك جنۇنلۇق بىلەن ھۇجۇم قىلىدۇ. بۇ «ھېسسىياتنى تەشكىللەش» (Emotional Mobilization) نىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى بولۇپ، لوگىكىسىز، ئەمما قۇدرەتلىك بىر «سائىبېر (Cyber) قوشۇن»نى شەكىللەندۈردى.

7.8. «ۋىكىپېدىيە» ۋە ئىزدەش ماتورلىرىنى بۇرمىلاش (Information Pollution)

غەرب دۇنياسى ئۇچۇر ئېلىشتا «ۋىكىپېدىيە» (Wikipedia) ۋە گۇگۇلغا تايىنىدۇ. خىتاي تەشۋىقاتى بۇنى بىلىپ، مەخسۇس گۇرۇپپىلارنى تەشكىللەپ، ۋىكىپېدىيەدىكى شەرقىي تۈركىستان، تارىخ ۋە سىياسەتكە ئائىت ماددىلارنى ئۆزگەرتىدۇ. ئۇلار پاكىتلارنى ئۆچۈرىدۇ، خىتاينىڭ كۆز قارىشىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان مەنبەلەرنى قوشىدۇ. گۇگۇل ئىزدەش نەتىجىسىدە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەشۋىقاتىنى ئالدىنقى بەتتە چىقىرىش ئۈچۈن «ئىزدەش ماتورىنى ئەلالاشتۇرۇش» (SEO) تېخنىكىسىنى قوللىنىدۇ. بۇ «بىلىم مەنبەسىنى بۇلغاش» (Polluting the Source) تاكتىكىسىدۇر.

7.9. «چوڭ سانلىق مەلۇمات» ئارقىلىق ئالدىن مۆلچەرلەش (Predictive Policing via Big Data)

خىتاي تەشۋىقاتى پەقەت ئىنكاس قايتۇرۇش بىلەن چەكلەنمەيدۇ. ئۇلار چوڭ سانلىق مەلۇمات ئارقىلىق قايسى دۆلەتتە، قايسى ۋاقىتتا خىتايغا قارشى پىكىرنىڭ كۈچىيىدىغانلىقىنى ئالدىن مۆلچەرلەيدۇ. بۇ سىستېما «جامائەت پىكرىنى كۆزىتىش» (舆情监测 - Yúqíng Jiāncè) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار كىرىزىس پارتلاشتىن بۇرۇن، شۇ تېمىغا ئالاقىدار باشقا قىزىقارلىق ياكى چاتاق تېمىلارنى تاشلاپ، جامائەتچىلىكنىڭ دىققىتىنى بۇرايدۇ. بۇ خۇددى ھاۋارايىنى ئالدىن مەلۇمات قىلغاندەك، «سىياسىي ھاۋارايى»نى كونترول قىلىش تېخنىكىسىدۇر. —

سەككىزىنچى باب: دۇنيا نېمىشقا ئالدىنىدۇ؟ — غەرب ۋە ئىسلام دۇنياسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك قارىغۇلۇق ۋە ناقىس قاراشلار

خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىدىكى سەۋەب، پەقەت ئۇلارنىڭ ھىيلىگەرلىكىدە ئەمەس، بەلكى قارشى تەرەپنىڭ (غەرب ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ) ئاجىزلىقى، خاتا قاراشلىرى ۋە مەنپەئەتكە چوقۇنۇشىدىمۇ بار.

8.1. غەربنىڭ ناقىس قارىشى: «سودا ئارقىلىق ئۆزگەرتىش» خام خىيالى ۋە كاپىتالنىڭ خىيانىتى

غەرب ئەللىرى، بولۇپمۇ ئامېرىكا، 1970-يىللاردىن تارتىپ تاكى 2010-يىللارغىچە شۇنداق بىر ئىشەنچتە بولدى: «خىتاي دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا كىرسە، باي بولسا، ئوتتۇرا سىنىپ شەكىللىنىدۇ ۋە ئۇلار تەبىئىي ھالدا ئەركىنلىك، دېموكراتىيە تەلەپ قىلىدۇ». خىتاي تەشۋىقاتى بۇ خام خىيالدىن (Engagement Policy) ئۇستىلىق بىلەن پايدىلاندى. ئۇلار غەربنىڭ تېخنىكىسىنى ۋە مەبلىغىنى ئېلىپ، ئۇنى خەلقنى تېخىمۇ قاتتىق كونترول قىلىدىغان يۇقىرى تېخنىكىلىق دىكتاتورلۇقنى قۇرۇشقا ئىشلەتتى.

غەربتىكى نۇرغۇن تاراتقۇلار، ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە ئاقىللار ئامبىرى (Think Tanks) خىتاينىڭ «بىرلەشمە سەپ» (Unified Front) خىزمىتى تەرىپىدىن پۇل بىلەن سېتىۋېلىندى. خىتاي «كۇڭزى ئىنستىتۇتى» (孔子学院) ئارقىلىق غەرب ئۇنىۋېرسىتېتلىرىغا سىڭىپ كىرىپ، خىتايغا پايدىسىز تەتقىقاتلارنى چەكلەپ، ئاكادېمىك ئەركىنلىكنى بوغدى. غەرب شىركەتلىرى (مەسىلەن Apple, Nike, NBA) خىتاي بازىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن قورقۇپ، خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق جىنايەتلىرىگە كۆز يۇمدى، ھەتتا ياردەمچى بولدى. غەربلىكلەر خىتاينىڭ «يۇمشاق كۈچ» (Soft Power) ئەمەس، بەلكى دېموكراتىيەنى ئىچىدىن چىرىتىدىغان «ئۆتكۈر كۈچ» (锐实力 - Ruì Shílì) ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى بەك كەچ تونۇپ يەتتى.

8.2. ئەرەب ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ ناقىس قارىشى: «دۈشمەننىڭ دۈشمىنى — دوست» ۋە سىياسىي مۇناپىقلىق

مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي تەشۋىقاتىغا ئالدىنىشىدىكى ۋە ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا سۈكۈت قىلىشىدىكى ئەڭ چوڭ سەۋەب — غەربكە (بولۇپمۇ ئامېرىكىغا) بولغان تارىخىي نەپرەت ۋە ئىشەنچسىزلىكتۇر. خىتاي ئۆزىنى «غەرب ئىمپېرىيالىزمىنىڭ قۇربانى» ۋە «ئۈچىنچى دۇنيا دۆلەتلىرىنىڭ ئىشەنچلىك قېرىندىشى» قىلىپ كۆرسىتىدۇ.

خىتاي تەشۋىقاتى ئەرەب دۇنياسىغا: «بىز سىلەرنىڭ ئىچكى ئىشىڭلارغا ئارىلاشمايمىز، سىلەرنىڭ پادىشاھلىق تۈزۈمۈڭلارنى ياكى دىكتاتورلۇقىڭلارنى تەنقىد قىلمايمىز، كىشىلىك ھوقۇق دەپ ۋەز ئېيتمايمىز، پەقەت سودا قىلىمىز» دەيدۇ. بۇ «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» (互不干涉内政) شوئارى، ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان ئەرەب رەھبەرلىرى ئۈچۈن ئالتۇندەك قىممەتلىك. نەتىجىدە، قۇرئان كۆيدۈرگەن، مەسچىت چېقىۋاتقان ئاتېئىست خىتاي ھاكىمىيىتى، ئۆزىنى «مۇسۇلمان» دەپ ئاتايدىغان رەھبەرلەر تەرىپىدىن «ئىستراتېگىيىلىك شېرىك» دەپ قوبۇل قىلىنىۋاتىدۇ. بۇ زامانىۋى سىياسىي مۇناپىقلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىدۇر.

8.3. «خىتاي ئەندىزىسى» (中国模式 - Zhōngguó Móshì) نىڭ زەھەرلىك جەلپ قىلىش كۈچى

تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن خىتاينىڭ تەشۋىقاتى ناھايىتى جەلپ قىلارلىق بىر تاللاشنى ئوتتۇرىغا قويدى: «دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك بولمىسىمۇ ئىقتىسادنى گۈللەندۈرگىلى، جەمئىيەتنى مۇقىم قىلغىلى بولىدۇ». خىتاي بۇنى «خىتاي ئەقىل-پاراسىتى» (中国智慧) ۋە «خىتاي لايىھەسى» (中国方案) دەپ تەشۋىق قىلىپ، ئۆزىنىڭ دىكتاتورلۇق تۈزۈمىنى ۋە ئىنتېرنېتنى كونترول قىلىش تېخنىكىسىنى باشقا دۆلەتلەرگە ئېكسپورت قىلىۋاتىدۇ. بۇ ئەندىزە، ھوقۇقىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن قورقىدىغان دىكتاتورلار ئۈچۈن ئەڭ ياخشى ئۈلگە بولۇپ قالدى.

8.4. «ياۋۇز ئەمەس، باشقىچە» (Not Evil, Just Different) دېگەن نىسپىيلىك تۇزىقى

غەربتىكى لىبېرال (Liberal) ۋە كۆپ خىللىقنى (Diversity) ياقىلايدىغان زىيالىيلار ئارىسىدا خىتاي مۇنداق بىر تەشۋىقاتنى سىڭدۈردى: «بىز دىكتاتور ئەمەس، پەقەت مەدەنىيىتىمىز باشقىچە. سىلەر ئۆزۈڭلارنىڭ ئۆلچىمى بىلەن بىزگە باھا بەرمەڭلار». بۇ «مەدەنىيەت نىسپىيلىكى» (Cultural Relativism) قارىشى نۇرغۇن غەربلىكلەرنىڭ خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى تەنقىد قىلىشقا پېتىنالماسلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. خىتاي ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇشنىمۇ «خىتايچە ئىدارە قىلىش ئۇسۇلى» دەپ پەردازلاپ، غەربنىڭ «ئىرقچىلىق» تامغىسىدىن قۇتۇلۇشقا ئۇرۇنىدۇ.

8.5. «يۈز يىللىق خورلۇق» (百年国耻 - Bǎinián Guóchǐ) كارتىسىنى ئويناش

خىتاي تەشۋىقاتى ھەر قېتىم تەنقىدكە ئۇچرىغاندا، دەرھال «بىز ئىلگىرى غەرب تەرىپىدىن بوزەك قىلىنغان، ھازىر سىلەر يەنە بىزنى بېسىشقا ئۇرۇنۇۋاتىسىلەر» دەپ «قۇربان» (Victim) رولىنى ئالىدۇ. بۇ تەشۋىقات ئۈچىنچى دۇنيا دۆلەتلىرىدە ۋە ئافرىقىدا بەك ئۆتىدۇ. خىتاي ئۆزىنىڭ ھازىرقى جاھانگىرلىك قىلمىشلىرىنى «مۇستەملىكىچىلىككە قارشى تۇرۇش» (Anti-colonialism) نىقابى ئاستىدا يوشۇرىدۇ. بۇ تارىخىي ھېسسىياتنى سۇيىئىستېمال قىلىش بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەقىقىي زالىم كىم ئىكەنلىكىنى كۆرۈشىنى توسىدۇ.

8.6. «پارتىيە بىلەن دۆلەت بىر گەۋدە» (党国一体 - Dǎngguó Yītǐ) قارىشىنى سىڭدۈرۈش

خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ ئەڭ چوڭ ئۇتۇقلىرىدىن بىرى — كومپارتىيە (CCP) بىلەن جۇڭگو (China) ۋە خىتاي خەلقى (Chinese People) نى بىر-بىرىدىن ئايرىلماس بىر گەۋدە قىلىۋەتكىنىدۇر. ئەگەر سىز كومپارتىيەنى تەنقىد قىلسىڭىز، تەشۋىقات ماشىنىسى سىزنى «خىتاي خەلقىگە ھاقارەت قىلدى»، «خىتايغا قارشى تۇردى» (Anti-China) دەپ ئەيىبلەيدۇ. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، نۇرغۇن دۆلەتلەر ۋە شىركەتلەر 1.4 مىليارد خەلقنى رەنجىتىپ قويۇشتىن قورقۇپ، پارتىيەنىڭ جىنايىتىگە شېرىك بولىدۇ. بۇ ئۇقۇم ئالماشتۇرۇش — خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ قالقىنىدۇر.

8.7. «باشقىلارمۇ قىلغان» (Whataboutism) تاكتىكىسى

خىتاي دىپلوماتلىرى ۋە تەشۋىقاتچىلىرى ھەر قېتىم لاگېر مەسىلىسى سورالغاندا، دەرھال تېمىنى باشقا ياققا بۇرايدۇ: «ئامېرىكىمۇ يەرلىك ئىندىئانلارنى قىرغان، سىلەرنىڭمۇ ئىرقچىلىق مەسىلەڭلار بار» (比烂逻辑 - Bǐlàn Luójí). بۇ لوگىكا (Whataboutism) — «سەنمۇ مەندەك رەزىل، شۇڭا مېنى تەنقىد قىلىشقا ھەققىڭ يوق» دېگەن ئىددىيە. بۇنىڭ مەقسىتى ئۆزىنىڭ جىنايىتىنى ئىنكار قىلىش ئەمەس، بەلكى سۆھبەتداشنىڭ ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈكىنى يوقىتىش ۋە مەسىلىنى ھەل قىلماسلىققا باھانە قىلىشتۇر.

8.8. «تەرەققىيات ھوقۇقى» (发展权 - Fāzhǎnquán) نى كىشىلىك ھوقۇقتىن ئۈستۈن قويۇش

خىتاي ئىسلام ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە مۇنداق دەيدۇ: «ئەڭ چوڭ كىشىلىك ھوقۇق — قورساق تويغۇزۇش ۋە تەرەققىي قىلىشتۇر. غەرب سىلەرنىڭ تەرەققىي قىلىشىڭلارنى خالىمايدۇ، شۇڭا دېموكراتىيە دەپ سىلەرنى قالايمىقان قىلىدۇ». بۇ تەشۋىقات مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى نامراتلىق ۋە مۇقىمسىزلىقتىن قورقۇش پىسخىكىسىغا دەل كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكىدىن كۆرە، خىتاينىڭ «تەرەققىيات پۇلى»نى ۋە «مۇقىملىق ئەندىزىسى»نى تاللايدۇ.

---

توققۇزىنچى باب: خىتاي تەشۋىقاتىغا ئالدىنىپ قالغان 10 دۆلەت ۋە مىللەت (رىئال مىساللار ۋە ئانالىز)

تۆۋەندىكى مىساللار خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا قانچىلىك ئۈنۈملۈك، سىستېمىلىق ۋە ۋەھشىي ئىجرا قىلىنىۋاتقانلىقىنى جانلىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ:

1. پاكىستان: «تۆمۈر قېرىنداش» (Iron Brother) تەشۋىقاتىنىڭ ئەڭ چوڭ قۇربانى. خىتاي CPEC (خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى) قۇرۇلۇشى ئارقىلىق پاكىستاننى 60 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق قەرزگە بوغدى. پاكىستان تاراتقۇلىرىدا خىتاينى تەنقىد قىلىش ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدە سۆزلەش «دۆلەت مەنپەئەتىگە زىيانلىق» دەپ چەكلەندى. خەلق خىتاينى قۇتقۇزغۇچى دەپ بىلىدۇ، ئەمەلىيەتتە دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي تومۇرى خىتاينىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتتى.
2. سەئۇدى ئەرەبىستان: مۇھەممەد بىن سالمان (MBS) دەۋرىدە، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەت «ئىستراتېگىيىلىك شېرىكلىك»كە كۆتۈرۈلدى. خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ تەسىرىدە، سەئۇدى مەكتەپ دەرسلىكلىرىگە خىتاي تىلى كىرگۈزۈلدى. خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلغان زۇلمىنى سەئۇدى ھۆكۈمىتى «خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشتىكى قانۇنلۇق ھوقۇقى» دەپ رەسمىي قوللىدى.
3. ئىران: ئامېرىكا ئېمبارگوسىدىن قىينالغان ئىران، خىتاي تەشۋىقاتىغا ئىشىنىپ «25 يىللىق ئىستراتېگىيىلىك ھەمكارلىق كېلىشىمى» ئىمزالىدى. خىتاي ئىراندىن ئەرزان نېفىت ئېلىپ، ئۇنىڭ بەدىلىگە سۈپەتسىز ماللارنى ۋە نازارەت قىلىش تېخنىكىلىرىنى بەردى. ئىران بازارلىرى خىتاي ماللىرى بىلەن تولۇپ، يەرلىك سانائەت ۋەيران بولدى، ئەمما ھۆكۈمەت بۇنى «شەرققە يۈزلىنىش» دەپ ماختىدى.
4. تۈركىيە: خىتاي تاراتقۇلىرى ۋە «سودا ئالاقىسى» تەسىرىدە، تۈركىيەدىكى بەزى سىياسىي ئېقىملار (مەسىلەن «ۋەتەن پارتىيىسى» - Perinçek گۇرۇھى) خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ تۈركىيەدىكى ياڭراتقۇسىغا ئايلاندى. ئۇيغۇر مەسىلىسىدە «بۇ ئامېرىكىنىڭ تۈركىيە بىلەن خىتاينىڭ ئارىسىنى بۇزۇش ئويۇنى» دېگەن خىتاي تەشۋىقاتى، مىللەتچى ۋە سولچىل قاتلاملاردا تارقالدى. خىتاي بىلەن «جىنايەتچىلەرنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىمى» تۈزۈلۈپ، ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سېلىندى.
5. مىسىر: خىتاي تەشۋىقاتى مىسىردا «يېڭى مەمۇرىي پايتەخت قۇرۇلۇشى»غا (New Administrative Capital) مەبلەغ سالدۇق دەپ كۆز بوادى. بۇنىڭ بەدىلىگە، مىسىر ساقچىلىرى ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى تۇتۇپ خىتاي ئىستىخباراتىغا ئۆتكۈزۈپ بەردى. بۇ، تارىختا مىسىرنىڭ ئىسلام ئىلىم-پەن مەركىزى بولۇش ئورنىغا داغ چۈشۈردى.
6. ئافرىقا ئىتتىپاقى (AU): خىتاي ئافرىقا ئىتتىپاقىغا «سوۋغا» سۈپىتىدە سېلىپ بەرگەن باش شىتاب بىناسىنىڭ ئىچىگە يوشۇرۇن ئاڭلاش ئۈسكۈنىلىرىنى ۋە خىتايغا ئۇچۇر يوللايدىغان مۇلازىمېتىرلارنى ئورناتقانلىقى پاش بولدى. گەرچە بۇ ئىسپاتلانسىمۇ، خىتاي تەشۋىقاتى ئافرىقا دۆلەتلىرىنى «بۇ غەربنىڭ بۆھتانى» دەپ ئىشەندۈردى ۋە ئىقتىسادىي ياردەم ۋەدىلىرى بىلەن ئاغزىنى تۇۋاقلىدى.
7. سىرىلانكا: خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشۋىقاتىغا ئالدىنىپ، ئېھتىياج يوق يەرگە ئايرودروم ۋە پورت سالدى. ئاخىرىدا قەرزىنى تۆلىيەلمەي، ئىستراتېگىيىلىك مۇھىم بولغان ھامبانتوتا پورتىنى خىتايغا 99 يىللىق ئىجارىگە بېرىشكە مەجبۇر بولدى. بۇ زامانىۋى «قەرز تۇزىقى» (Debt Trap) نىڭ كلاسسىك مىسالىدۇر.
8. ۋېنگىرىيە (مەجارىستان): ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدىكى خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ قوللىغۇچىسى ۋە «ترويا ئېتى». باش مىنىستىر ئوربان خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ «شەرق شامىلى»غا ئەگىشىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قارشى كىشىلىك ھوقۇق قارارلىرىنى كۆپ قېتىم رەت قىلدى (Veto). خىتاي بۇ يەرگە فۇدان ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ شۆبىسىنى قۇرۇپ، ياۋروپادىكى ئىددىيەۋى بازىسىنى تىكلىدى.
9. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO): COVID-19 يۇقۇمىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، خىتاي تەشۋىقاتى ۋە دىپلوماتىيەسى تەسىرىدە، باش دىرېكتور تېدروس خىتاينىڭ يۇقۇم ئۇچۇرلىرىنى يوشۇرغانلىقىغا قارىماي، خىتاينىڭ «يۇقۇمغا تاقابىل تۇرۇش ئەندىزىسى»نى ماختىدى. بۇ تەشۋىقات ۋىرۇسنىڭ دۇنياغا تارقىلىپ كېتىشىگە سەۋەب بولدى.
10. ھوللىۋود (Hollywood): خىتاي بازىرىدىن (Box Office) قۇرۇق قالماسلىق ئۈچۈن، ئامېرىكا كىنو شىركەتلىرىمۇ ئۆز-ئۆزىگە سېنزۇرا يۈرگۈزۈشنى باشلىدى. مەسىلەن، «Top Gun» فىلىمىدىكى چاپاندىن تەيۋەن بايرىقىنى ئۆچۈرۈۋېتىش، خىتاينى قۇتقۇزغۇچى قىلىپ كۆرسىتىش، تىبەت ھەققىدىكى مەزمۇنلارنى چىقىرىۋېتىش. خىتاي تەشۋىقاتى ئامېرىكىنىڭ مەدەنىيەت كەسپىنىمۇ پۇل بىلەن تىزگىنلىدى.

6. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (UN) دىكى «بىلەت ئىتتىپاقى»

خىتاي ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە (UNHRC) ئافرىقا ۋە ئەرەب دۆلەتلىرىدىن تەشكىل تاپقان مۇستەھكەم «بىلەت تاشلاش بىرلەشمىسى» قۇردى. خىتاي بۇ دۆلەتلەرگە قەرز بېرىش ۋە ئۇلارنىڭ دىكتاتور رەھبەرلىرىنى قوغداش بەدىلىگە، ھەر قېتىم ئۇيغۇر مەسىلىسى ئوتتۇرىغا قويۇلغاندا، بۇ دۆلەتلەرنى خىتاينى قوللاپ قول كۆتۈرۈشكە تەشكىللەيدۇ. بۇ يەردە «خەلقئارا تەرتىپ» (International Order) ئەمەس، بەلكى «مەنپەئەت سودىسى» ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ.

7. ئوتتۇرا ئاسىيا: «ئارقا ھويلىدىكى» جىمىقتۇرۇش

قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە ئۆزبېكىستاندا خىتاي تەشۋىقاتى «شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى» (SCO) رامكىسى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. خىتاي بۇ دۆلەتلەرنىڭ پۇقرالىرىغا قارىتا ئۇيغۇرلار ھەققىدە «ئۇلار سىلەرگىمۇ خەتەرلىك، ئۇلار بۆلگۈنچى» دېگەن تەشۋىقاتنى تارقىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، يەرلىك سەرخىللارنىڭ ئاغزىنى «يېپەك يولى فوندى» (Silk Road Fund) ئارقىلىق تۇۋاقلايدۇ. نەتىجىدە، قېرىنداش مىللەتلەر ئۆز يېنىدىكى قىرغىنچىلىققا كۆز يۇمىدىغان ھالەتكە كەلدى.

8. غەرب ئاكادېمىيەسىدىكى «ئۆز-ئۆزىنى سېنزۇرا قىلىش» (Self-Censorship)

ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلاردا خىتاي تەتقىقاتچىلىرى ۋىزا ئالالماسلىقتىن قورقۇپ، خىتاينى تەنقىد قىلىشتىن ئۆزىنى تارتىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى «چېگرادىن كىرىشنى چەكلەش» (Blacklisting) نى تەھدىت قورالى قىلىپ ئىشلىتىدۇ. ئەگەر بىر ئالىم ئۇيغۇرلار ھەققىدە راست گەپ قىلسا، ئۇنىڭ خىتايغا بېرىپ ماتېرىيال توپلىشى چەكلىنىدۇ، بۇ ئۇنىڭ ئىلمىي ھاياتىغا زەربە بېرىدۇ. بۇ «ئاكادېمىك تېرورلۇق»تۇر.

9. دېڭىز پورتلىرى ۋە «قوش ئىشلىتىلىدىغان» (Dual-Use) ئەسلىھەلەر

خىتاي COSCO شىركىتى ئارقىلىق ياۋروپادىكى (مەسىلەن گرېتسىيەنىڭ Piraeus پورتى) ۋە دۇنيادىكى 100 دىن ئارتۇق پورتنى كونترول قىلىدۇ. تەشۋىقاتتا بۇ «سودا ئۈچۈن» دېيىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ پورتلار خىتاي ھەربىي پاراخوتلىرىنىڭ توختاپ ئۆتۈشىگە ۋە ئىستىخبارات توپلىشىغا (Intelligence Gathering) خىزمەت قىلىدۇ. بۇ ئىقتىسادىي تۈرلەرنىڭ ھەربىي ئىستراتېگىيە بىلەن قانداق يۇغۇرۇلغانلىقىنىڭ مىسالى.

10. غەرب تاراتقۇلىرىنى سېتىۋېلىش ۋە «ئېلان قوشۇمچىسى» (Advertorials)

خىتاي كۈندىلىك گېزىتى (China Daily) غەربتىكى «ۋاشىنگتون پوچتىسى»، «ۋول سىترېت ژۇرنىلى» قاتارلىق گېزىتلارغا مىليونلىغان دوللار بېرىپ، «خىتاينى كۆزىتىش» (China Watch) دېگەن قوشۇمچە بەتلەرنى قىستۇرۇپ تارقىتىدۇ. بۇ بەتلەر قارىماققا شۇ گېزىتنىڭ خەۋىرىدەك كۆرۈنىدۇ، ئەمما مەزمۇنى پۈتۈنلەي خىتاي تەشۋىقاتى. ئوقۇرمەنلەر بۇنى پەرق ئېتەلمەي، خىتاينىڭ «تەرەققىياتى»غا قايىل بولىدۇ. بۇ «ئىشەنچنى سېتىۋېلىش» تاكتىكىسىدۇر.

---

ئونىنچى باب: ئەرەب، تۈرك ۋە ئىسلام دۇنياسىغا جىددىي تەكلىپ ۋە تارىخىي ئاگاھلاندۇرۇش

خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ ئەڭ چوڭ قۇربانى بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي تۈركىستان خەلقى بولسا، ئەتە پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا، تۈرك دۇنياسى ۋە ئەرەب دۇنياسى بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى خىتاينىڭ «چوڭ بىرلىك» ئىددىيىسى ۋە دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق ئارزۇسى چېگرا تانۇمايدۇ.

10.1. خىتاي كوممۇنىزمىنىڭ ۋە مىللەتچىلىكىنىڭ تۈپ ماھىيىتىنى تونۇش

ئەرەب ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرى شۇنى چوڭقۇر تونۇپ يېتىشى ۋە ئۇنتۇماسلىقى كېرەككى، خىتاي كومپارتىيىسى تۈپ ماھىيىتىدىن «ئاتېئىست» (تەڭرىسىز) ۋە «مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەچىسى» دۇر. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە دىن (بولۇپمۇ ئىسلام) — «ئەپيۈن»، «ۋىرۇس» ۋە سوتسىيالىستىك جەمئىيەتتە يوقىتىلىشى كېرەك بولغان توسالغۇدۇر. بۈگۈن ئۇيغۇرلارنىڭ قۇرئانىنى كۆيدۈرگەن، مەسچىتلىرىنى چېقىۋاتقان كۈچ، ئەتە «بىر بەلۋاغ بىر يول» ئارقىلىق سىزنىڭ دۆلىتىڭىزگە كىرگەندە، سىزنىڭ مەسچىتىڭىزگە «پارتىيە بايرىقى»نى ئېسىشنى، ئىماملىرىڭىزنىڭ خۇتبىدە شى جىنپىڭنى ماختاشنى تەلەپ قىلىدۇ. خىتاينىڭ «دىننى خىتايچىلاشتۇرۇش» (宗教中国化 - Zōngjiào Zhōngguóhuà) سىياسىتى پەقەت ئۇيغۇرلار ئۈچۈنلا ئەمەس، ئىسلام دىنىنىڭ ئەسلىي ساپلىقىغا ۋە تەۋھىد ئەقىدىسىگە قارشى ئېچىلغان ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇشتۇر.

10.2. تېخنىكىلىق مۇستەملىكىدىن (Digital Colonialism) ساقلىنىش

Huawei, ZTE, Hikvision, Dahua قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئۈسكۈنىلىرىنى دۆلەتنىڭ مۇھىم ئۇل ئەسلىھەلىرىگە (5G تورى، پورتلار، نازارەت كامېرالىرى، ھۆكۈمەت ساندانلىرى) ئىشلىتىش، ئۆز دۆلىتىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە پۇقرالىرىنىڭ مەخپىيەتلىكىنى خىتاي ئىستىخباراتىغا ئۆز قولى بىلەن تاپشۇرۇپ بەرگەنلىك بىلەن باراۋەر. ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئەرەب دۆلەتلىرى «ئەقلىي شەھەر» (Smart City) ۋە «بىخەتەر شەھەر» (Safe City) قۇرۇلۇشلىرىدا خىتاي تېخنىكىسىغا تايىنىۋالسا، كەلگۈسىدە خىتاينىڭ «دىگىتال مۇستەملىكىسى»گە ئايلىنىپ قالىدۇ. خىتاي بىر كۇنۇپكىنى بېسىش ئارقىلىق سىزنىڭ تورىڭىزنى پالەچ قىلىپ قويالايدۇ ياكى بارلىق سىرلىرىڭىزنى ئوغرىلىيالايدۇ.

10.3. مۇستەقىل ئاخبارات ۋە تەشۋىقات كۈچىنى يېتىلدۈرۈش

خىتاينىڭ «شىنخۇا ئاگېنتلىقى» (Xinhua)، CGTN ياكى خىتاي ئەلچىخانىلىرى تارقاتقان خەۋەرلەرگە ھەرگىز ئىشەنمەسلىك كېرەك. مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ۋە تۈركىي خەلقلەر ئۆزلىرىنىڭ مۇستەقىل تەتقىقات مەركەزلىرىنى ۋە تاراتقۇلىرىنى قۇرۇپ، خىتاينى غەربنىڭ كۆزى بىلەن ياكى خىتاينىڭ ئۆز تەشۋىقاتى بىلەن ئەمەس، بەلكى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەتى، ئىسلامىي قىممەت قارىشى ۋە ھەقىقەت پرىنسىپى بىلەن تەتقىق قىلىشى كېرەك. خىتاينى چۈشىنىش ئۈچۈن، خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ، تىبەتلەرنىڭ ۋە خىتاي دېموكراتچىلىرىنىڭ ئاۋازىغا قۇلاق سېلىش ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە.

10.4. «بىر بەلۋاغ بىر يول»نىڭ يوشۇرۇن خەۋپى: ئىقتىسادىي كىشەن

بۇ قۇرۇلۇش پەقەت يول ۋە كۆۋرۈك ياساش ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىش ۋە ئېشىنچا مەھسۇلاتلىرىنى سىرتقا چىقىرىش قۇرۇلۇشىدۇر. قەرز ئالغاندا، توختام تۈزگەندە ئىنتايىن ئېھتىيات قىلىش كېرەك. نۇرغۇن توختاملاردا «قەرز تۆلىيەلمىسە زېمىن ياكى پورتنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش»، «خىتاي ئىشچىلىرىنى ئىشلىتىش»، «خىتايغا قارشى سۆزلىمەسلىك» دېگەندەك مەخپىي ماددىلار بولىدۇ. دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى قەرز بەدىلىگە سېتىۋېتىشتىن قاتتىق ھەزەر ئەيلەش لازىم.

5. رەقەملىك تازىلىق ۋە بىخەتەرلىك (Digital Hygiene)

خىتاي ئەپلىرىنى (TikTok, WeChat, CamScanner قاتارلىقلار) ئىشلەتمەسلىك، خىتاي ماركىلىق تېلېفونلارنى (Huawei, Xiaomi) دۆلەت ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىككە چېتىلىدىغان ئىشلاردا ئىشلەتمەسلىك كېرەك. بۇ تېخنىكىلىق بايقۇت — شەخسىي ئۇچۇرلارنىڭ خىتاي چوڭ ساندانلىرىغا (Big Data) ئېقىپ كىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى بىرىنچى قەدەمدۇر.

6. قانۇنىي قوراللارنى ئىشلىتىش (Lawfare Defense)

خەلقئارا سوتلاردا ۋە يەرلىك سوتلاردا خىتاي شىركەتلىرىنىڭ (مەسىلەن مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق) ئۈستىدىن ئەرز قىلىش كېرەك. خىتاينىڭ «قانۇن ئۇرۇشى» (Lawfare) غا ئۆز قانۇنى بىلەن جاۋاب قايتۇرۇش، ئۇلارنىڭ قانۇنسىز ھەرىكەتلىرىنى قانۇنىي ھۆججەتلەر بىلەن مۇقىملاشتۇرۇش كېرەك.

7. تەمىنلەش زەنجىرىنى ئايرىۋېتىش (Supply Chain Decoupling)

مۇسۇلمان ۋە تۈركىي دۆلەتلەر ئىستراتېگىيىلىك مەھسۇلاتلاردا (دورا، ئېنېرگىيە، تېخنىكا) خىتايغا بېقىنىپ قېلىشتىن قۇتۇلۇشى كېرەك. «خىتايغا بېقىنىش = سىياسىي ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش» دېگەن ئاڭنى تىكلەش كېرەك. تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش (Diversification)، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر.

8. ئاممىۋى دىپلوماتىيە ۋە ئاساسىي قاتلامنى ئويغىتىش (Grassroots Diplomacy)

ھۆكۈمەتلەر خىتاي بىلەن مەنپەئەت تۈپەيلى تىل بىرىكتۈرۈشى مۇمكىن، ئەمما خەلقنىڭ قەلبىدە ئادالەت بار. شۇڭا، ئۇيغۇر تەشۋىقاتىنى بىۋاسىتە شۇ دۆلەتلەرنىڭ خەلقىگە، ئاممىۋى تەشكىلاتلىرىغا ۋە دىنىي جامائەتلىرىگە قارىتىش كېرەك. خىتاي ھۆكۈمەتلەرنى سېتىۋالالىشى مۇمكىن، ئەمما مىليونلىغان خەلقنى سېتىۋالالمايدۇ.

9. قايتۇرما تەشۋىقات ۋە ھېكايە سۆزلەش (Counter-Narrative Training)

پەقەت «بىز زۇلۇم تارتتۇق» دەپ يىغلاش يېتەرلىك ئەمەس. خىتاينىڭ يالغانچىلىقىنى لوگىكىلىق، پاكىتلىق ۋە كەسپىي ئۇسۇلدا ئاشكارىلايدىغان «قايتۇرما تەشۋىقات» مېخانىزمىنى قۇرۇش كېرەك. خىتاينىڭ «تەرەققىيات» ھېكايىسىگە قارشى، «ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ئەركىنلىك» ھېكايىسىنى دۇنياغا ياڭرىتىش، خىتاينىڭ ئاجىز نۇقتىسى بولغان «سىياسىي قانۇنلۇق» (Political Legitimacy) مەسىلىسىگە ھۇجۇم قىلىش كېرەك.

ئۈچىنچى باسقۇچقا تەۋسىيە: يەر شارىۋى تەشۋىقات ۋە بىرلىكسەپ

(بۇ باسقۇچ خىتاينىڭ دۇنيانى قانداق كونترول قىلىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن)

1. «يوشۇرۇن قول» (Hidden Hand)

• ئاپتورلىرى: كلاۋې خامىلتون (Clive Hamilton) ۋە مارېيكې ئولبېرگ (Mareike Ohlberg).
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ «بىرلىكسەپ» خىزمىتى ئارقىلىق غەرب دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىيونلىرى، سودىگەرلىرى ۋە ئالىملىرىنى قانداق سېتىۋالغانلىقىنى، خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا قانداق سىڭىپ كىرگەنلىكىنى ئىسمى-جىسمى بىلەن پاش قىلىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاينىڭ چەتئەلدىكى تەسىر كۆرسىتىش ئوپېراتسىيىسىنىڭ «بىبلىياسى» (مۇقەددەس كىتابى) ھېسابلىنىدۇ.
• خىتاي تەرەپتىكى ئىنكاسى: خىتاي بۇ كىتابنى ۋە ئاپتورلىرىنى قاتتىق تەنقىد قىلغان ۋە بەزى دۆلەتلەردە نەشىر قىلىنىشىنى توسۇشقا ئۇرۇنغان.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: چەتئەلدىكى خىتاي تەشكىلاتلىرىنىڭ ۋە «خىتاي دوستى» بولغان غەربلىكلەرنىڭ ھەقىقىي ئەپتى-بەشىرىسىنى تونۇۋالالايسىز.

2. «ئۇزۇن ئويۇن» (The Long Game)

• ئاپتورى: راش دوشى (Rush Doshi). ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ خىتاي ئىشلىرى مەسلىھەتچىسى.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاينىڭ ئاخىرقى مەقسىتى — ئامېرىكا قۇرغان دۇنيا تەرتىپىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، خىتاي مەركەزلىك يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش. بۇنىڭ ئۈچۈن «بىر بەلۋاغ بىر يول» ۋە باشقا تەشۋىقات قوراللىرىنى قانداق ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى ئارخىپلار ئاساسىدا ئانالىز قىلىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاينىڭ ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىدىكى «چوڭ ئىستراتېگىيە»نى چۈشىنىسىز.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: ئۇيغۇرلارنى يوقىتىشنىڭ خىتاينىڭ دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق پىلانىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتەلەيسىز.

3. «قىزىل رۇلېتكا» (Red Roulette)

• ئاپتورى: دېسموند شۇم (Desmond Shum). خىتاي سەرخىللىرى بىلەن سودا قىلغان، كېيىن قاچقان سودىگەر.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ يۇقىرى قاتلىمىدىكى چىرىكلىك، ھوقۇق كۈرىشى ۋە پۇل بىلەن ھاكىمىيەتنىڭ قانداق گىرەلىشىپ كەتكەنلىكىنى ئىچكىرىدىن تەسۋىرلەيدۇ. ۋېن جياباۋ قاتارلىق رەھبەرلەرنىڭ ئائىلە سىرلىرىنى ئاچىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي تەشۋىقاتىدىكى «خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىش» دېگەن سۆزنىڭ يالغانلىقىنى، ئەمەلىيەتتە دۆلەتنىڭ بىر قانچە قىزىل ئائىلىنىڭ مۈلكى ئىكەنلىكىنى كۆرىسىز.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: دۈشمەننىڭ ئىچكىرىسىدىكى ئاجىزلىق ۋە چىرىكلىكنى بىلىش، كۈرەش ئىستراتېگىيىسى تۈزۈشتە پايدىلىق.

4. «پاندا تىرنىقى» (Claws of the Panda)

• ئاپتورى: جاناتان مانتوروپ (Jonathan Manthorpe).
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاينىڭ كاناداغا قانداق سىڭىپ كىرگەنلىكى، سىياسەتچىلەرنى قانداق كونترول قىلىدىغانلىقى، ئۆي-مۈلۈك بازىرى ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلارنى قانداق ئىگىلىۋالغانلىقى ھەققىدە.
• كىتابنىڭ پايدىسى: غەرب دېموكراتىيىسىنىڭ خىتاي تەشۋىقاتى ۋە پۇلى ئالدىدا قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي جاسۇسلىرىدىن ۋە تەسىرىدىن قانداق ساقلىنىشى كېرەكلىكى ھەققىدە ساۋاق بېرىدۇ.

5. «مۇكەممەل ساقچى دۆلىتى» (The Perfect Police State)

• ئاپتورى: جېفرى كەين (Geoffrey Cain).
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاينىڭ شىنجاڭدا سىناق قىلغان يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت قىلىش سىستېمىسىنى (كامېرا، AI، ساندان) قانداق قىلىپ پۈتۈن دۇنياغا، جۈملىدىن ئەرەب دۆلەتلىرىگە ۋە دىكتاتور ھاكىمىيەتلەرگە سېتىۋاتقانلىقىنى بايان قىلىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي تېخنىكىسىنىڭ خەتىرىنى (Huawei, Hikvision) تېخنىكىلىق تەرەپتىن چۈشەندۈرىدۇ.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كەلگەن «دىگىتال زۇلۇم»نىڭ دۇنياۋى تەھدىتكە ئايلىنىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇھىم.

---

4-قىسىم، چوڭقۇر قاتلاملىق ئانالىز

ئون بىرىنچى باب: بىرلىكسەپ خىزمىتى (统战工作) — خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ «يوشۇرۇن خەنجىرى» ۋە سىياسىي سىڭىپ كىرىش

ماۋ زېدۇڭ «بىرلىكسەپ»نى «پارتىيەنىڭ دۈشمەننى يېڭىشتىكى ئۈچ چوڭ سېھىرلىك قورالىنىڭ بىرى» (三大法宝 - Sāndà Fǎbǎo) دەپ ئاتىغان ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە، شى جىنپىڭ دەۋرىدە بۇ بۆلۈمنىڭ ھوقۇقى ۋە مەبلىغى مىسلىسىز دەرىجىدە كۈچەيتىلدى. «بىرلىكسەپ بۆلۈمى» (统战部 - Tǒngzhànbù) ئاددىي بىر دىپلوماتىيە ئورگىنى ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ ھەرقايسى قاتلاملىرىغا سىڭىپ كىرىپ، دۈشمەننى ئىچىدىن پارچىلايدىغان، دوستنى دۈشمەنگە، دۈشمەننى دوستقا ئايلاندۇرىدىغان غايەت زور ئىستىخبارات ۋە تەشۋىقات تورىدۇر.

1. سەرخىللارنى تۇزاققا چۈشۈرۈش ۋە «پايدىلىق ئەخمەقلەر»نى يېتىشتۈرۈش (Elite Capture)

بىرلىكسەپنىڭ بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم نىشانى ئاددىي پۇقرالار ئەمەس، بەلكى نىشان دۆلەتتىكى (مەسىلەن ئامېرىكا، تۈركىيە ياكى ياۋروپا دۆلەتلىرىدىكى) قارار چىقىرىش كۈچىگە ئىگە «سەرخىللار» (Elites) دۇر. بۇلار پېنسىيەگە چىققان سىياسەتچىلەر، چوڭ سودىگەرلەر، ئاكادېمىكلار ۋە ئاخباراتچىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خىتاي ئىستراتېگىيەسىدە بۇ «دۈشمەن قەلئەسىنى ئىچىدىن ئېلىش» دەپ ئاتىلىدۇ.

خىتاي بۇ كىشىلەرگە بىۋاسىتە «كوممۇنىزمغا ئىشىنىڭلار» دەپ تەشۋىق قىلمايدۇ. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئۇلارغا غايەت زور ئىقتىسادىي مەنپەئەت، ھۆرمەت ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەت تەكلىپ قىلىدۇ.

• مېخانىزمى: غەربتىكى ياكى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى تەسىرى بار بىر سىياسەتچى ياكى ئالىمغا خىتاي ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا «پەخرىي پروفېسسور» ئۇنۋانى بېرىلىدۇ، ھەقسىز ۋە ئىنتايىن ھەشەمەتلىك ساياھەتلەرگە (豪华接待 - Háohuá Jiēdài) تەكلىپ قىلىنىدۇ، خىتاي شىركەتلىرىدە يىلىغا يۈزمىڭلىغان دوللار مائاش بېرىدىغان «مەسلىھەتچىلىك» ئورنى بېرىلىدۇ. بەزى ھاللاردا «ھەسەل تۇزىقى» (美人计 - Měirénjì) يەنى جىنسىي مۇناسىۋەت ئارقىلىق قىلتاققا چۈشۈرۈش ئۇسۇلىمۇ قوللىنىلىدۇ.
• نەتىجىسى: بۇنىڭ بەدىلىگە، ئۇ كىشى ئۆزى سەزمىگەن ھالدا خىتاينىڭ «سۆزلىگۈچىسى»گە ئايلىنىدۇ. لېنىن بۇنداق كىشىلەرنى «پايدىلىق ئەخمەقلەر» (Useful Idiots) دەپ ئاتىغان. ئۇيغۇر مەسىلىسى ياكى خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق جىنايەتلىرى تىلغا ئېلىنغاندا، بۇ «سېتىۋېلىنغان سەرخىللار» دەرھال ئوتتۇرىغا چىقىپ: «سىلەر خىتاينى چۈشەنمەيسىلەر، مەن ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم، ئۇ يەر تەرەققىي قىپتۇ، ئۇيغۇرلار ناخشا ئېيتىپ ئۇسسۇل ئويناۋېتىپتۇ» دەپ خىتاينى ئاقلاشقا باشلايدۇ. بۇ، تەشۋىقاتنىڭ ئەڭ ئالىي شەكلى بولۇپ، دۈشمەننىڭ ئاغزى ئارقىلىق ئۆزىنى ماختاش ۋە تەنقىدچىلەرنى «بىلىمسىز» دەپ بېسىش تاكتىكىسىدۇر.

2. چەتئەلدىكى «ۋەتەنپەرۋەر» تەشكىلاتلارنى كونترول قىلىش تورى

بىرلىكسەپ بۆلۈمى چەتئەللەردىكى خىتاي مۇھاجىرلىرى ۋە ئوقۇغۇچىلىرىنى «خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ چەتئەلدىكى پۇت-قوللىرى»غا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن سىستېمىلىق ھەرىكەت قىلىدۇ. دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى «جۇڭگولۇقلار بىرلەشمىسى» (同乡会 - Tóngxiānghuì)، «سودا ئۇيۇشمىلىرى» (商会 - Shānghuì) ۋە «خىتاي ئوقۇغۇچىلار ۋە ئالىملار بىرلەشمىسى» (CSSA - 中国学生学者联谊会) قاتارلىق تەشكىلاتلار قارىماققا مۇستەقىل ئاممىۋى تەشكىلاتتەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ھەممىسى شۇ دۆلەتتىكى خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ مائارىپ ياكى سىياسىي بۆلۈمى تەرىپىدىن بىۋاسىتە باشقۇرۇلىدۇ، يوليورۇق بېرىلىدۇ ۋە مەبلەغ بىلەن تەمىنلىنىدۇ.

• ۋەزىپىسى: بۇ تەشكىلاتلارنىڭ ئاساسلىق ئىككى ۋەزىپىسى بار. بىرىنچىسى، چەتئەلدىكى ئۇيغۇر، تىبەت ۋە دېموكراتىيە پائالىيەتچىلىرىنىڭ نامايىشلىرىغا قارشى «قىزىل بايراق چىقىرىش» ۋە قالايمىقانچىلىق چىقىرىش ئارقىلىق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كۈچىنى كۆرسىتىش؛ ئىككىنچىسى، ئۇنىۋېرسىتېت ۋە جەمئىيەتتىكى خىتايغا قارشى پىكىرلەرنى نازارەت قىلىش، سىنىپتا خىتاينى تەنقىد قىلغان ئوقۇتقۇچى ياكى ئوقۇغۇچىنى ئەلچىخانىغا «كىچىك دوكلات» (小报告 - Xiǎo Bàogào) بېرىش.
• پىسخىكىلىق بېسىم: ئۇلار «قان بىلەن باغلانغان ساداقەت» (血浓于水 - Xuè Nóng Yú Shuǐ) شوئارى ئاستىدا، چەتئەل پۇقراسى بولۇپ كەتكەن خىتايلارنىمۇ «ۋەتەنگە (يەنى پارتىيەگە) سادىق بولۇش»قا مەجبۇرلايدۇ. ئەگەر سادىق بولمىسا، ۋەتەندىكى تۇغقانلىرىنىڭ بېشىغا كۈن چۈشىدىغانلىقىنى ئىما قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق خىتاي ھاكىمىيىتى چەتئەلدىكى دېموكراتىك تۇپراقتىمۇ ئۆزىنىڭ دىكتاتورلۇق سايىسىنى تىكلىيەلەيدۇ.

3. دىننى سىياسىي قورالغا ئايلاندۇرۇش: «قىزىل ئىماملار» ۋە ساختا دىنىي دىپلوماتىيە

خىتاي كومپارتىيەسى ماركسىزملىق ئاتېئىست (تەڭرىسىز) پارتىيە بولسىمۇ، دىننىڭ ئىنسانلارغا بولغان تەسىرىنى ئوبدان بىلىدۇ. شۇڭا بىرلىكسەپ بۆلۈمى دىننى يوقىتىش بىلەن بىرگە، ئۇنى ئۆزى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇش، يەنى «دىننى خىتايچىلاشتۇرۇش» (宗教中国化) ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن «خىتاي ئىسلام جەمئىيىتى» (中国伊斯兰教协会) گە ئوخشاش ھۆكۈمەت ئىجازەت بەرگەن، پارتىيە باشقۇرىدىغان دىنىي ئورگانلار قۇرۇلغان.

• ساختا گۇۋاھلىق: بۇ ئورگانلاردىكى ئىمام ۋە دىنىي زاتلار مەخسۇس سىياسىي تەربىيە كۆرگەن، «پارتىيەنى سۆيۈش»نى «دىننى سۆيۈش»تىن ئۈستۈن قويىدىغان «قىزىل ئىماملار»دۇر. خىتاي بۇ كىشىلەرنى ئەرەب ۋە ئىسلام دۆلەتلىرىگە ئەۋەتىپ، خەلقئارالىق يىغىنلاردا: «شىنجاڭدا دىنىي ئەركىنلىك تولۇق كاپالەتكە ئىگە، مەسچىتلەر ئوچۇق، بىز بەختلىك» دەپ يالغان گۇۋاھلىق بېرىشكە سالىدۇ.
• نىشانى: بۇ تاكتىكا مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ كۆزىنى بوياشتا ئىنتايىن زور رول ئويناۋاتىدۇ. چۈنكى ئەرەب ئاممىسى بىر «ئىمام»نىڭ ئاغزىدىن چىققان گەپكە غەرب تاراتقۇلىرىدىن بەكرەك ئىشىنىدۇ. خىتاي دەل مۇشۇ پىسخىكىلىق يوچۇقتىن پايدىلىنىپ، ھەقىقىي دىنىي ئۆلىمالارنى (مەسىلەن مۇھەممەد سالىھ داموللام) تۈرمىدە شېھىت قىلىپ، ئۆزلىرى ياساپ چىققان «روبوت ئىماملار»نى سەھنىگە چىقىرىۋاتىدۇ.

4. چەتئەل تاراتقۇلىرىنى «كېمە قىلىپ دېڭىزدىن ئۆتۈش» (借船出海 - Jièchuán Chūhǎi)

خىتاي تەشۋىقاتى غەرب تاراتقۇلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن، «كېمە قىلىپ دېڭىزدىن ئۆتۈش» ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىدۇ. ئۇلار بىۋاسىتە خىتاي گېزىتىنى تارقاتسا ھېچكىم ئىشەنمەيدۇ. شۇڭا، ئۇلار غەربتىكى داڭلىق گېزىتلارنىڭ (مەسىلەن «ۋاشىنگتون پوچتىسى»، «نيۇيورك ۋاقتى») ئىچىدىن «خىتاينى كۆزىتىش» (China Watch) دېگەن سەھىپىلەرنى مىليونلىغان دوللارغا سېتىۋالىدۇ. بۇ بەتلەر خۇددى شۇ گېزىتنىڭ ئۆز خەۋىرىدەك بېزىلىدۇ، ئەمما مەزمۇنى پۈتۈنلەي خىتاي تەشۋىقات بۆلۈمى تەرىپىدىن تەييارلىنىدۇ. ئوقۇرمەنلەر بۇنى غەرب مۇخبىرلىرىنىڭ كۆز قارىشى دەپ ئويلاپ ئالدىنىدۇ. شۇنداقلا، خىتاي سودىگەرلىرى ئارقىلىق چەتئەلدىكى خىتاي تىلىدىكى مۇستەقىل گېزىت-رادىيولارنى (مەسىلەن ئاۋسترالىيە ۋە ياۋروپادىكى) سېتىۋېلىپ، ئۇلارنىڭ تەھرىرلىك ھوقۇقىنى كونترول قىلىدۇ ۋە ئاستا-ئاستا خىتايغا مايىل مەزمۇنلارنى تارقىتىشقا باشلايدۇ.

5. ئاكادېمىك سىڭىپ كىرىش ۋە «كۇڭزى ئىنستىتۇتى» (孔子学院 - Kǒngzǐ Xuéyuàn)

بىرلىكسەپ بۆلۈمى مائارىپ ساھەسىنى «ئىددىيەۋى جەڭ مەيدانى» دەپ قارايدۇ. دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا قۇرۇلغان كۇڭزى ئىنستىتۇتلىرى پەقەت تىل ئۆگىتىش مەركىزى ئەمەس، بەلكى جاسۇسلۇق ۋە تەشۋىقات پونكىتىدۇر. ئۇلار ئۇنىۋېرسىتېتلارغا غايەت زور مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق، شۇ مەكتەپتە تىبەت، ئۇيغۇر ياكى تەيۋەن مەسىلىسىنىڭ مۇزاكىرە قىلىنىشىنى چەكلەيدۇ. ئەگەر بىر پروفېسسور خىتاينى تەنقىد قىلسا، ئىنستىتۇت مەبلەغنى توختىتىش بىلەن تەھدىت سالىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، «مىڭ كىشىلىك پىلان» (千人计划 - Qiānrén Jìhuà) ئارقىلىق غەربنىڭ ئىلغار پەن-تېخنىكا ئالىملىرىنى يۇقىرى مائاش بىلەن ياللاپ، تېخنىكا ئوغرىلايدۇ ۋە ئۇلارنى خىتاينىڭ سىياسىي تەشۋىقاتىغا ۋاسىتە قىلىدۇ.

6. سودىنى قورال قىلىپ سىياسەتنى بۇرمىلاش (以商逼政 - Yǐshāng Bīzhèng)

بۇ تاكتىكا «سودا ئارقىلىق سىياسەتكە بېسىم ئىشلىتىش» دەپ ئاتىلىدۇ. خىتاي چوڭ بازىرىنى بىر «گۆرۈ» سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ. ئەگەر بىرەر دۆلەت ياكى شىركەت (مەسىلەن NBA، Nike ياكى H&M) خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى تىلغا ئالسا، خىتاي دەرھال «بايقۇت قىلىش» (抵制 - Dǐzhì) ھەرىكىتى قوزغاپ، ئۇلارنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن ۋەيران قىلىش بىلەن تەھدىت سالىدۇ. نەتىجىدە، غەربنىڭ چوڭ شىركەتلىرى پايچىكلىرىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىتايغا تىز پۈكىدۇ ۋە ھەتتا ئۆز دۆلىتىنىڭ ھۆكۈمىتىگە «خىتاي بىلەن ياخشى ئۆتۈڭلار» دەپ بېسىم قىلىدۇ. خىتاي بۇ ئارقىلىق غەرب كاپىتالىستلىرىنى ئۆزىنىڭ «سادىق لوبىچىلىرى»غا (Lobbyists) ئايلاندۇرىدۇ.

7. چەتئەل سىياسىي پارتىيەلىرىنى سېتىۋېلىش ۋە سىڭىپ كىرىش

خىتاي بىرلىكسەپ بۆلۈمى غەرب ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى سىياسىي پارتىيەلەرگە يوشۇرۇن مەبلەغ سالىدۇ. ئاۋسترالىيە ۋە يېڭى زېلاندىيەدە پاش بولغاندەك، خىتاي سودىگەرلىرى شۇ دۆلەتتىكى سىياسەتچىلەرگە سايلام ياردەم پۇلى (Political Donations) بېرىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ پارلامېنتتا خىتايغا پايدىلىق قانۇنلارنى ماقۇللىشىنى قولغا كەلتۈرىدۇ. تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا بولسا، بەزى «ۋەتەنپەرۋەر» ياكى «سولچىل» پارتىيەلەر خىتاينىڭ يوشۇرۇن قوللىشى بىلەن تېلېۋىزورلاردا «ئامېرىكا دۈشمەن، خىتاي دوست» دېگەن تەشۋىقاتنى كەڭ قانات يايدۇرىدۇ. بۇ «سىياسىي ئېكولوگىيەنى بۇلغاش» ھەرىكىتىدۇر.

8. ئاساسىي قاتلامدىكى تۇغقاندارچىلىق دىپلوماتىيىسى (亲情外交 - Qīnqíng Wàijiāo)

بىرلىكسەپ خىزمىتى پەقەت يۇقىرى قاتلام بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئۇلار چەتئەلدىكى داڭلىق شەخسلەرنىڭ خىتايدىكى يۇرتى، ئۇرۇق-تۇغقانلىرى ۋە نەسەبنامىسىنى تەكشۈرۈپ، «يىلتىز ئىزدەش ساياھىتى» (寻根之旅 - Xúngēn Zhīlǚ) ئورۇنلاشتۇرىدۇ. چەتئەلدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان خىتاي ئەۋلادلىرىنى ياكى چەتئەللىك سىياسەتچىلەرنى «ئاتا-بوۋىلىرىڭىزنىڭ يۇرتى»غا تەكلىپ قىلىپ، ھېسسىياتىنى ئوۋلايدۇ. بۇ خىل يۇمشاق ئۇسۇل ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ خىتاي ھاكىمىيىتىگە بولغان قارشىلىق تۇيغۇسىنى يوقىتىپ، ئۇلارنى خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ (ئەمەلىيەتتە پارتىيە مەدەنىيىتىنىڭ) قوغدىغۇچىلىرىغا ئايلاندۇرىدۇ.

---

ئون ئىككىنچى باب: تىل قۇرۇلۇشى ۋە «سۆز ھوقۇقى» ئۇرۇشى (争夺话语权)

خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ ئەڭ چوڭقۇر ۋە پەلسەپىۋى قىسمى — ئىنسانلارنىڭ تەپەككۇر قىلىش قورالى بولغان «تىل» ۋە «ئۇقۇم»لارنى كونترول قىلىشتۇر. شى جىنپىڭ «خەلقئارا سۆز ھوقۇقىنى تالىشىش» (争夺国际话语权 - Zhēngduó Guójì Huàyǔquán) نى دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ مۇھىم قىسمى دەپ بېكىتتى. بۇنىڭ مەنىسى: دۇنيادىكى ياخشى ۋە ياماننىڭ، ھەق ۋە ناھەقنىڭ ئۆلچىمىنى غەرب ئەمەس، خىتاي بەلگىلىشى كېرەك.

1. «دېموكراتىيە» ۋە «كىشىلىك ھوقۇق» ئۇقۇملىرىنى بۇرمىلاش (Orwellian Newspeak)

غەرب قىممەت قارىشىدا «كىشىلىك ھوقۇق» دېيىلگەندە — سۆز ئەركىنلىكى، دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكى، سايلام ھوقۇقى ۋە تەن جازاسىدىن خالىي بولۇش چۈشىنىلىدۇ. خىتاي بۇ ئۇقۇمغا بىۋاسىتە قارشى چىقسا دۇنيادىن يېتىم قالىدىغانلىقىنى بىلىدۇ. شۇڭا، ئۇلار جورج ئورۋېلنىڭ «1984» رومانىدىكىدەك ئۇسۇلدا، بۇ سۆزنىڭ ئىچكى مەنىسىنى ئوغرىلىقچە ئالماشتۇرۇۋەتتى.

• يېڭى ئېنىقلىما: خىتاي تەشۋىقاتى: «كىشىلىك ھوقۇق دېگەنلىك — ئەڭ ئاۋۋال ياشاش ۋە تەرەققىيات ھوقۇقىدۇر» (生存权和发展权 - Shēngcúnquán hé Fāzhǎnquán) دەپ يېڭى ئېنىقلىما بەردى. بۇ لوگىكا بويىچە، ئەگەر خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى لاگېرغا سولاپ، ئۇلارغا مەجبۇرىي ئەمگەك سېلىپ قارنىنى تويغۇزغان بولسا، بۇنى «كىشىلىك ھوقۇقنى قوغدىغانلىق» دەپ دەۋا قىلىدۇ.
• ساختا دېموكراتىيە: شۇنداقلا، خىتاي ئۆزىنىڭ مۇستەبىت تۈزۈمىنى «پۈتۈن جەريانلىق خەلق دېموكراتىيەسى» (全过程人民民主 - Quánguòchéng Rénmín Mínzhǔ) دەپ ئاتىدى. بۇ ئارقىلىق دېموكراتىيە دېگەن مۇقەددەس ئۇقۇمنى بۇلغاپ، دۇنيا خەلقىنىڭ كاللىسىدا «خىتايدىمۇ دېموكراتىيە بار ئىكەنغۇ، پەقەت شەكلى باشقىچە ئىكەن» دېگەن خام خىيالنى پەيدا قىلدى.

2. خىتايچە سىياسىي ئاتالغۇلارنى دۇنياۋىلاشتۇرۇش

خىتاي تەشۋىقاتى پەقەت تەرجىمە قىلىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى خىتايچە تەپەككۇر ئەندىزىسىنى دۇنياغا تېڭىشقا ئۇرۇنىدۇ. مەسىلەن، «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى» (人类命运共同体 - Rénlèi Mìngyùn Gòngtóngtǐ) دېگەن سۆزنى بىرلىشەلەر تەشكىلاتىنىڭ ھۆججەتلىرىگە كىرگۈزۈشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ.

• يوشۇرۇن مەقسەت: بۇ سۆز قارىماققا «بارلىق ئىنسانلار دوست، تەقدىرداش» دېگەن چىرايلىق مەنىدە كۆرۈنىدۇ. ئەمما خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىچكى لۇغىتىدە، بۇنىڭ ھەقىقىي مەنىسى: «ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى لىبېرال دۇنيا تەرتىپىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، خىتاي مەركەزلىك يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش، بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەقدىرىنى خىتاينىڭ ئوربىتىسىغا باغلاش» دېگەنلىكتۇر. بۇ سۆز ئويۇنلىرى ئارقىلىق، خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق ئارزۇسىنى «تىنچلىق» تونىغا ئوراپ سۇنۇۋاتىدۇ.

3. تارىخىي نىھىلىزم (历史虚无主义) ۋە ئەستە تۇتۇشقا قارشى ئۇرۇش

خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم ۋەزىپىسى — «خاتا» تارىخنى ئۆچۈرۈۋېتىش ۋە ئۇنى تىلغا ئالغۇچىلارنى جازالاش. خىتاي كومپارتىيەسى ئۆزىگە پايدىسىز بولغان ھەر قانداق تارىخىي پاكىتنى «تارىخىي نىھىلىزم» (历史虚无主义 - Lìshǐ Xūwú Zhǔyì) دەپ ئاتاپ، ئۇنى قانۇنسىز قىلىدۇ.

• تارىخنى تازىلاش: مەسىلەن، 1950-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستانغا بېسىپ كىرىش تارىخى، مەدەنىيەت ئىنقىلابىدىكى ئادەم يېيىش ۋەھشىيلىكلىرى، 1989-يىلىدىكى تيەنئەنمېن قىرغىنچىلىقى قاتارلىقلار دەرسلىكلەردىن، ئىنتېرنېتتىن ۋە كىنو-فىلىملەردىن پۈتۈنلەي تازىلىنىدۇ. ھەتتا «قەھرىمانلارنى ھاقارەتلەش جىنايىتى» دېگەن قانۇن چىقىرىلىپ، ماۋ زېدۇڭ ياكى خىتاي ئەسكەرلىرىنىڭ تارىخىغا گۇمان بىلەن قارىغانلار تۈرمىگە تاشلىنىدۇ.
• ساختا تارىخ: ئۇنىڭ ئورنىغا «شىنجاڭ ئەزەلدىن خىتاينىڭ زېمىنى»، «جۇڭخۇا مىللىتى ئەزەلدىن بىر ئائىلە» دېگەن ساختا تارىخ دەسسىتىلىدۇ. بىر ئەۋلاد كىشىلەر مۇشۇ يالغان تارىخ بىلەن چوڭ بولغاندا، ئۇلار ھەقىقەتنى ئاڭلىسىمۇ ئىشەنمەيدىغان، ھەتتا ھەقىقەتكە دۈشمەنلىك قىلىدىغان «تارىخىي قارىغۇ» ھالەتكە كېلىدۇ.

4. قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش ئەمەس، «قانۇن ئارقىلىق ئىدارە قىلىش» (Rule by Law vs. Rule of Law)

خىتاي تەشۋىقاتى غەربنىڭ «قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش» (Rule of Law) ئۇقۇمىنى قوبۇل قىلغاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇنى «قانۇن ئارقىلىق ئىدارە قىلىش» (以法治国 - Yǐfǎ Zhìguó) غا ئۆزگەرتىۋەتتى. غەربتە قانۇن ھۆكۈمەتتىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. خىتايدا بولسا قانۇن — پارتىيەنىڭ قولىدىكى بىر قورال بولۇپ، خالىغان ئادەمنى باستۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. تەشۋىقاتتا «بىز قانۇنلۇق دۆلەت» دەپ جار سېلىپ، ئۇيغۇرلارنى خالىغانچە تۇتقۇن قىلىشنى «قانۇن ئىجراسى» دەپ چۈشەندۈرىدۇ. بۇ ئارقىلىق دۇنيانىڭ كۆزىنى بوياپ، ئۆزلىرىنىڭ قانۇنسىز قىلمىشلىرىغا «قانۇن» تونىنى كىيگۈزىدۇ.

5. «ئىنتېرنېت ئىگىلىك ھوقۇقى» (网络主权 - Wǎngluò Zhǔquán) نەزەرىيىسى

ئىنتېرنېت ئەسلىدە چېگراسىز بولۇشى كېرەك ئىدى. خىتاي تەشۋىقاتى بۇنىڭغا قارشى «ھەر بىر دۆلەت ئۆز ئىنتېرنېتىنى ئۆزى باشقۇرۇشى كېرەك» دېگەن نەزەرىيىنى ئويدۇرۇپ چىقاردى. بۇ نەزەرىيەنىڭ مەقسىتى: دىكتاتور دۆلەتلەرنىڭ خەلقنى ئۇچۇردىن ئايرىۋېتىشىنى «خەلقئارا قانۇن»غا ئۇيغۇنلاشتۇرۇشتۇر. خىتاي بۇ ئۇقۇمنى دۇنيا ئىنتېرنېت يىغىنلىرىدا (Wuzhen Summit) كۈچەپ تەشۋىق قىلىپ، رۇسىيە، ئىران ۋە ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈردى. بۇ — ئىنتېرنېتنى پارچىلاش ۋە ئەركىنلىكنى بوغۇش ئۈچۈن ياسالغان تىل تۇزىقىدۇر.

6. «مەدەنىيەت نىسپىيلىكى» (Cultural Relativism) ۋە غەرب قىممەت قارىشىغا ھۇجۇم

خىتاي تەشۋىقاتى «ئۇنىۋېرسال قىممەت قاراش» (Universal Values) نى، يەنى دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىكنىڭ پۈتۈن ئىنسانىيەتكە ئورتاق ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئورنىغا: «ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئۆزىگە خاس ئەھۋالى بار، غەربنىڭ ئۆلچىمى بىزگە چۈشمەيدۇ» دېگەن سەپسەتىنى س ساتىدۇ. بۇ تەشۋىقات ئارقىلىق، «ئاسىيا قىممەت قارىشى» ياكى «جۇڭگوچە ئالاھىدىلىك» دېگەن سۆزلەر بىلەن دىكتاتورلۇقنى ئاقلايدۇ. «ئاياغنىڭ ماس كەلگەن-كەلمىگەنلىكىنى پەقەت پۇت بىلىدۇ» (鞋子合不合脚，自己穿着才知道) دېگەن ماۋزۇدا تەشۋىقات ئېلىپ بېرىپ، ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقان زۇلۇمنى «بۇ بىزنىڭ ئىچكى مەدەنىيىتىمىز» دەپ پەردىلەيدۇ.

7. تېررورىزم ئۇقۇمىنى ئۆزلەشتۈرۈۋېلىش (Definitions of Terrorism)

«11-سېنتەبىر»دىن كېيىن، خىتاي خەلقئارادىكى «تېررورىزم» ئېنىقلىمىسىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇندى. خىتاي تەشۋىقاتىدا ھەرقانداق تىنچلىق يولى بىلەن ھەق تەلەپ قىلىش، نامايىش قىلىش ياكى مىللىي كىملىكنى ساقلاش ھەرىكىتى «تېررورىزم» دائىرىسىگە كىرگۈزۈلدى. ئۇلار ب د ت ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىدا (SCO) بۇ ئېنىقلىمىنى رەسمىي ھۆججەتلەرگە كىرگۈزۈپ، باشقا ئەزا دۆلەتلەرنىڭمۇ خىتاينىڭ ئۆلچىمى بىلەن ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇشىغا قانۇنىي ئاساس يارىتىپ بەردى. بۇ، تىل ئارقىلىق دۇنياۋى باستۇرۇش تورى قۇرۇشتۇر.

8. تاشقى تەشۋىقات تاراتقۇلىرىنىڭ يەرلىكلىشىشى (Localization of Propaganda)

خىتاي CGTN ۋە Xinhua نى پەقەت ئىنگلىزچە تارقىتىپلا قالماي، ئەرەبچە، تۈركچە، رۇسچە ۋە ئىسپانچە قاتارلىق نۇرغۇن تىللاردا، شۇ يەرنىڭ مەدەنىيىتىگە ماسلاشقان ھالدا تەشۋىقات ئېلىپ بارىدۇ. ئۇلار يەرلىك مۇخبىرلارنى (Foreigners) ياللاپ ئىشلىتىدۇ. مەسىلەن، تۈركىيەدىكى CRI Türk رادىيوسىدا تۈركلەر خىزمەت قىلىدۇ ۋە خىتاي سىياسىتىنى تۈرك مىللەتچىلىكىگە ماسلاشتۇرۇپ تەشۋىق قىلىدۇ. بۇ «ئۆز تىلى بىلەن ئۆزىنى ئالداش» تاكتىكىسى بولۇپ، ئاڭلىغۇچىلار بۇنىڭ خىتاي تەشۋىقاتى ئىكەنلىكىنى تۇيماي قالىدۇ. —

ئون ئۈچىنچى باب: «بۈيۈك خەن مىللەتچىلىكى» (大汉族主义) — زامانىۋى ناتسىزم

نۇرغۇن كىشىلەر خىتاينى «كوممۇنىست دۆلەت» دەپ ئويلايدۇ، ئەمما بۈگۈنكى خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ ھەقىقىي يادروسى ماركسىزم ئەمەس، بەلكى «بۈيۈك خەن مىللەتچىلىكى» (Han Chauvinism) دۇر. بۇ — زامانىۋى ناتسىزمنىڭ خىتايچە نۇسخىسىدۇر.

1. «ئەجدىھا ئەۋلادى» (龙的传人) رىۋايىتى ۋە قان بىرلىكى

خىتاي تەشۋىقاتى «جۇڭخۇا مىللىتى» ئۇقۇمىنى تەشۋىق قىلغاندا، ئۇنى پۇقرالىق (Citizenship) ياكى قانۇنىي كىملىك ئاساسىدا ئەمەس، بەلكى «قان-قېرىنداشلىق» ۋە «بىئولوگىيەلىك باغلىنىش» ئاساسىدا چۈشەندۈرىدۇ. «بىز ھەممىمىز يەن ۋە خۇاڭنىڭ ئەۋلادلىرى» (炎黄子孙 - Yánhuáng Zǐsūn) دېگەن شوئار خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ مەركىزىدە تۇرىدۇ.

• ئىرقىي يوقىتىش نەزەرىيىسى: بۇ رىۋايەتنىڭ خەتىرى شۇكى، ئۇيغۇر، تىبەت ۋە موڭغۇللارنىڭ ئۆزىگە خاس مىللىي كېلىپ چىقىشى، تارىخى ۋە گېن ئالاھىدىلىكى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىنىدۇ. خىتاي تەشۋىقاتى بۇ مىللەتلەرنى مەجبۇرىي ھالدا خىتاينىڭ ئەپسانىۋى ئەجدادلىرىغا باغلاپ، «سەن ئەسلىدىنلا خىتايسەن، پەقەت تىلىڭ ۋە دىنىڭ باشقىچە بولۇپ قالغان، شۇڭا ئەسلىڭگە قايتىشىڭ كېرەك» دېگەن لوگىكىنى سىڭدۈرىدۇ. بۇ، بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق تارىخىنى تۈپ يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش ۋە ئۇلارنى «خىتاي دېڭىزى»غا غەرق قىلىۋېتىش ئۇرۇنۇشىدۇر.

2. «يۇغۇرۇلۇش» (交融 - Jiāoróng) نامىدىكى ئىرقىي تازىلاش ۋە «ئىككىنچى ئەۋلاد مىللەتلەر سىياسىتى»

شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇلغان سىياسەتلەرنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى — چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى خۇ ئەنگاڭ (胡鞍钢) قاتارلىق «دۆلەت ئاقىللىرى» ئوتتۇرىغا قويغان «ئىككىنچى ئەۋلاد مىللەتلەر سىياسىتى» دۇر. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىغا مىللىي ئاپتونومىيە سەۋەب بولغان، شۇڭا ئاپتونومىيەنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، مىللەتلەرنى «بىر قازانغا سېلىپ ئېرىتىش» (Melting Pot) كېرەك.

• پەردازلانغان ۋەھشىيلىك: خىتاي تەشۋىقاتى بۇ ۋەھشىي ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنى «ئارىلىشىش، ئالماشتۇرۇش، يۇغۇرۇلۇش» (交往交流交融 - Jiāowǎng Jiāoliú Jiāoróng) دېگەن ئىنتايىن يۇمشاق ۋە چىرايلىق سۆزلەر بىلەن پەردازلايدۇ.
• ئەمەلىيىتى: «تۇغقانلىشىش» (结对认亲 - Jiéduì Rènqīn) نامىدا مىليونلىغان خىتاي كادىرلىرىنىڭ (ئاساسەن ئەرلەر) ئۇيغۇر ئۆيلىرىگە بېسىپ كىرىپ يېتىپ-قوپۇشى، ئۇيغۇر قىزلىرىنىڭ خىتاي بىلەن توي قىلىشقا مەجبۇرلىنىشى ياكى پۇل بىلەن رىغبەتلەندۈرۈلۈشى — بۇلارنىڭ ھەممىسى تەشۋىقاتتا «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنىڭ گۈللىرى» دەپ ماختىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ، بىر مىللەتنىڭ گېنىنى ۋە مەدەنىيىتىنى مەجبۇرىي ئۆزگەرتىش جىنايىتىدۇر.

3. «دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىقى» سىياسىتى (推广国家通用语言文字)

خىتاي تەشۋىقاتى تىلنى پەقەت ئالاقە قورالى ئەمەس، بەلكى «مىللىي كىملىكنى يوقىتىش قورالى» دەپ قارايدۇ. ئۇلار «قوش تىللىق مائارىپ» دېگەن نام بىلەن باشلاپ، ھازىر پۈتۈنلەي «خىتاي تىلى مائارىپى»غا ئۆتتى. تەشۋىقاتتا: «خىتاي تىلى ئۆگەنسەڭ زامانىۋىي بولىسەن، ئانا تىلىڭ قالاق» دېگەن قاراشنى سىڭدۈرىدۇ. يەسلىدىن تارتىپ ئۇيغۇر بالىلىرىغا پەقەت خىتايچە سۆزلەش مەجبۇرىي قىلىنىدۇ. بۇنىڭ مەقسىتى — بىر ئەۋلادنى ئۆز تىلىدىن، تىلى ئارقىلىق دىنىدىن ۋە تارىخىدىن ئۈزۈپ تاشلاپ، ئۇلارنى روھىي جەھەتتىن «خىتاي»غا ئايلاندۇرۇشتۇر.

4. نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ۋە «نوپۇسنى ئەلالاشتۇرۇش» (人口优化 - Rénkǒu Yōuhuà)

خىتاي تەشۋىقاتى ئوچۇق-ئاشكارا ھالدا شەرقىي تۈركىستاننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىشنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى» مەسىلىسى دەپ قارايدۇ. ئۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتىنى چەكلەشنى (مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش، بالا چۈشۈرۈش) ۋە خىتاي كۆچمەنلىرىنى يەرلەشتۈرۈشنى «نوپۇس سۈپىتىنى ئۆستۈرۈش» دەپ ئاتىدى. تاراتقۇلاردا خىتاي كۆچمەنلىرى «چېگرانى قوغدىغۇچى قەھرىمانلار» دەپ مەدھىيەلىنىدۇ، ھالبۇكى يەرلىك خەلقنىڭ كۆپىيىشى «ئەسەبىيلىك ۋە نامراتلىقنىڭ مەنبەسى» دەپ قارىلىنىپ، پىسخىكىلىق ۋە فىزىئولوگىيەلىك جەھەتتىن ھۇجۇم قىلىنىدۇ.

5. تارىخ ۋە دەرسلىكلەرنى قايتا يېزىش (Textbook Revisionism)

شى جىنپىڭ دەۋرىدە بارلىق مەكتەپ دەرسلىكلىرى يىغىۋېلىنىپ، «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى»غا ئاساسەن قايتا يېزىلدى. يېڭى دەرسلىكلەردە ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي قەھرىمانلىرى (مەسىلەن يەتتە شەھەر دۆلىتى، سەئىدىيە خانلىقى) ئۆچۈرۈلۈپ، ئۇنىڭ ئورنىغا «جاۋ خۇي»، «زوزۇڭتاڭ» قاتارلىق ئىشغالىيەتچى خىتاي گېنېراللىرى «ۋەتەننى بىرلىككە كەلتۈرگۈچى قەھرىمانلار» دەپ تەسۋىرلەندى. تەشۋىقاتنىڭ مەقسىتى: ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ مېڭىسىگە «بىز ئەزەلدىن خىتاي ئىدۇق» دېگەن يالغان تارىخنى قاچىلاش ۋە ئۆز ئەجدادلىرىدىن نەپرەتلىنىدىغان قىلىپ يېتىشتۈرۈشتۇر.

6. مەدەنىيەتنى مۇزېيلاشتۇرۇش ۋە «فولكلورلاشتۇرۇش» (Disneyfication)

خىتاي تەشۋىقاتى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى پۈتۈنلەي يوقاتمايدۇ، بەلكى ئۇنىڭ روھىنى ئېلىۋېتىپ، پەقەت «قېپى»نى ساقلاپ قالىدۇ. مىللىي مەدەنىيەت پەقەت ساياھەتچىلەرگە كۆرسىتىدىغان ئۇسسۇل، دوپپا ۋە كاۋاپقىلا قىسقارتىلىدۇ. مەدەنىيەتنىڭ دىنىي ۋە تارىخىي مەزمۇنى (مەسىلەن مەشرەپلەرنىڭ تەربىيەۋى رولى) چەكلىنىپ، ئۇ پەقەت بىر خىل «تاماشا»غا ئايلاندۇرۇلىدۇ. بۇ جەريان «مەدەنىيەت زومبىسى» ياساش دەپ ئاتىلىدۇ — يەنى سىرتىدىن قارىسا ھايات، ئەمما ئىچىدە جان يوق. بۇ ئارقىلىق خىتاي دۇنياغا «بىز مەدەنىيەتنى قوغداۋاتىمىز» دەپ كۆز بويايدۇ.

7. مەمۇرىي بۆلۈنۈشنى ئۆزگەرتىش ۋە بىڭتۇەننى كېڭەيتىش (兵团向南发展)

خىتاي تەشۋىقاتى «بىڭتۇەن» (XPCC) نى «مۇقىملىقنىڭ لەڭگىرى» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، بىڭتۇەن ئۇيغۇرلار زىچ ئولتۇراقلاشقان جەنۇبىي رايونلارغا كېڭىيىپ، يېڭى «خىتاي شەھەرلىرى»نى قۇرۇۋاتىدۇ. بۇ شەھەرلەر ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنىڭ ئارىسىغا قېقىلغان «مىخ» بولۇپ، نوپۇسنى پارچىلاش ۋە كونترول قىلىش رولىنى ئوينايدۇ. تەشۋىقاتتا بۇنى «شەھەرلىشىش» ۋە «زامانىۋىلىشىش» دەپ ئاتاپ، يەرلىك خەلقنىڭ يېرىدىن ئايرىلىشىنى ۋە شەھەر نامراتلىرىغا ئايلىنىشىنى «تەرەققىيات» دەپ پەردازلايدۇ. —

ئون تۆتىنچى باب: تونۇش ئۇرۇشى (认知战 - Rènzhīzhàn) ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق مېڭە كونتروللۇقى

21-ئەسىردە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى (PLA) تەشۋىقاتنى ئەنئەنىۋى مەنىدىن ھالقىتىپ، ئۇنى «تونۇش دائىرىسىدىكى ئۇرۇش» (Cognitive Domain Warfare - 认知域作战) دەپ ئاتىلىدىغان يېڭى بىر ھەربىي ئىلىمگە ۋە بەشىنچى ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلاندۇردى. بۇ جەڭ مەيدانى تۇپراق ياكى دېڭىز ئەمەس، بەلكى ئىنساننىڭ مېڭىسىدۇر.

1. «ئۈچ خىل ئۇرۇش» (三战 - Sān Zhàn) ئىستراتېگىيەسىنىڭ تەپسىلاتى

2003-يىلى خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتى «ئۈچ خىل ئۇرۇش»نى رەسمىي ھەربىي ئىستراتېگىيە سۈپىتىدە قوبۇل قىلدى:

1. جامائەت پىكرى ئۇرۇشى (舆论战 - Yúlùnzhàn): تاراتقۇ، كىنو، ئىجتىمائىي ئالاقە تورلىرى ئارقىلىق دۈشمەننى ئەخلاقىي جەھەتتىن يېتىم قالدۇرۇش، ئۆزىنى ھەققانىيەتچى قىلىپ كۆرسىتىش. بۇنىڭدا غەربنىڭ ئۆزىنىڭ تاراتقۇلىرىنى (مەسىلەن، New York Times غا ئېلان بېرىش) ئىشلىتىش ئاساس قىلىنىدۇ.
2. پىسخىكىلىق ئۇرۇش (心理战 - Xīnlǐzhàn): يالغان ئۇچۇر تارقىتىش، تەھدىت سېلىش ۋە قۇتراتقۇلۇق قىلىش ئارقىلىق دۈشمەن دۆلەتنىڭ خەلقى بىلەن ھۆكۈمىتى ئارىسىدا ئىشەنچسىزلىك پەيدا قىلىش، ئىرادىسىنى سۇندۇرۇش. تەيۋەنگە قارشى ئىشلىتىۋاتقان تاكتىكىسى دەل مۇشۇ.
3. قانۇن ئۇرۇشى (法律战 - Fǎlǜzhàn): خەلقئارا قانۇنلاردىن پايدىلىنىپ ياكى ئۇنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ بۇرمىلاش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكىتىنى «قانۇنلۇق» قىلىپ كۆرسىتىش. (مەسىلەن، شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىقنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قانۇنى»نى ماقۇللاش ئارقىلىق قانۇنلاشتۇرۇش ۋە خەلقئارادا بۇنى ئاقلاش).

2. سۈنئىي ئەقىل (AI) ۋە چوڭ سانلىق مەلۇمات (Big Data) بىلەن مېڭە يۇيۇش

خىتاي ھازىر دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار «مېڭە كونترول قىلىش» تېخنىكىلىرىنى سىناق قىلىۋاتىدۇ. TikTok (Douyin) ۋە WeChat غا ئوخشاش ئەپلەر پەقەت ئالاقە قورالى ئەمەس، بەلكى غايەت زور سانلىق مەلۇمات توپلاش ماشىنىسىدۇر.

• ئالگورىزىم دىكتاتورلۇقى: خىتاي ھۆكۈمىتى سۈنئىي ئەقىل ئالگورىزىمى ئارقىلىق ھەر بىر ئىشلەتكۈچىنىڭ قىزىقىشى، ئاجىزلىقى، قورقۇنچىسى ۋە سىياسىي مەيدانىنى ئانالىز قىلىدۇ. ئاندىن ئۇلارغا شۇنىڭغا ماس كېلىدىغان «خاسلاشتۇرۇلغان تەشۋىقات» (Personalized Propaganda) يوللايدۇ.
• تونۇش شەكىللەندۈرۈش: مەسىلەن، ئەگەر سىز غەربنىڭ قالايمىقانچىلىقىنى ياقتۇرسىڭىز، سىزگە ئامېرىكىدىكى نامايىش، ئوق چىقىرىش ۋە قالايمىقانچىلىق سىنلىرىنى كۆپلەپ كۆرسىتىپ، «خىتايدەك مۇقىم دۆلەت ياخشىكەن، دېموكراتىيە قالايمىقانچىلىق ئىكەن» دېگەن ئويلىنى مېڭىڭىزگە ئوكۇل قىلىپ سالىدۇ. سىز ئۆزىڭىزنىڭ پىكرىنى ئۆزىڭىز چىقاردىم دەپ ئويلايسىز، ئەمەلىيەتتە ئۇنى خىتاينىڭ ئالگورىزىمى سىزگە سەزدۈرمەي شەكىللەندۈرگەن بولىدۇ.

3. «نېرۋا زەربىسى» ۋە مېڭە ئىلمىنى ھەربىيلەشتۈرۈش (Neuro-strike weapons)

خىتاي ئارمىيەسى ھازىر بىئو-تېخنىكا ۋە مېڭە ئىلمىنى (Brain Science) تەتقىق قىلىپ، ئىنسانلارنىڭ مېڭە دولقۇنىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان، ئۇلارنى ھارغىن، قورقۇنچاق ياكى ئىتائەتچان قىلىدىغان قوراللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ. بۇ «كۆرۈنمەس ئۇرۇش» بولۇپ، ئالاھىدە دولقۇن ياكى دورىلار ئارقىلىق دۈشمەن ئەسكەرلىرىنىڭ ياكى خەلقىنىڭ ئىرادىسىنى سۇندۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي تەشۋىقاتى بۇنى «ئىلمىي تەتقىقات» دەپ ئاتايدۇ، ئەمما ئامېرىكا دوكلاتلىرىدا بۇنىڭ «مېڭە كونترول قىلىش قورالى» ئىكەنلىكى ئاگاھلاندۇرۇلماقتا.

4. «ساختا رېئاللىق» ۋە Deepfake تېخنىكىسى

خىتاي AI تېخنىكىسى ئارقىلىق ھەقىقىي ئادەمدىن پەرقلەندۈرگىلى بولمايدىغان «ساختا رېئاللىق» (Deepfake) سىنلىرىنى ئىشلەپچىقىرىۋاتىدۇ. مەسىلەن، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ يالغان سىنلىرىنى ياساپ، ئۇلارنى ئەخلاقسىز ياكى تېررورچى قىلىپ كۆرسىتىش؛ ياكى چەتئەل رەھبەرلىرىنىڭ ئاغزىغا خىتاينى ماختايدىغان سۆزلەرنى سېلىپ تارقىتىش. كەلگۈسىدە ئىنتېرنېتتا كۆرگەن سىننىڭ راست-يالغانلىقىنى پەرق ئېتىش مۇمكىن بولماي قالىدۇ، خىتاي بۇ ئارقىلىق «ھەقىقەت» ئۇقۇمىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىدۇ.

5. «ئەكىس سادا» ۋە ماشىنا ئادەم قوشۇنى (Echo Chambers & Bot Farms)

خىتاي Twitter ۋە Facebook تا مىليونلىغان ساختا ھېساباتلارنى (Bots) ئىشلىتىپ، مەلۇم بىر تېمىنى سۈنئىي ھالدا قىزىق تېمىغا ئايلاندۇرىدۇ. مەسىلەن، «شىنجاڭ گۈزەل» دېگەن تېمىنى مىليون قېتىم retweet قىلىپ، ھەقىقىي ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى تۇنجۇقتۇرۇۋېتىدۇ. بۇ «ئەسكى سادا» ئېففېكتى پەيدا قىلىپ، سىرتتىن قارىغان ئادەمگە خۇددى پۈتۈن دۇنيا خىتاينى قوللاۋاتقاندەك ساختا تۇيغۇ بېرىدۇ.

6. كۆڭۈل ئېچىش ساھەسىدىكى يوشۇرۇن تەشۋىقات (Subliminal Messaging)

خىتاي تەشۋىقاتى ئەمدى قاتمال سىياسىي شوئارلار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئۇلار سىن ئويۇنلىرى (مەسىلەن: Genshin Impact, PUBG Mobile) ۋە كىنو-فىلىملەرنىڭ ئىچىگە خىتاينىڭ خەرىتىسىنى، ئىدىيىسىنى ۋە قىممەت قارىشىنى يوشۇرۇن سىڭدۈرىدۇ. يوشۇرۇن ئاڭغا (Subconscious) تەسىر قىلىش ئارقىلىق، دۇنيا ياشلىرىنى خىتاينىڭ ئېستېتىك ۋە سىياسىي قاراشلىرىغا كۆندۈرىدۇ. بۇ «مەدەنىيەت تاجاۋۇزچىلىقى»نىڭ ئەڭ يۇمشاق، ئەمما ئەڭ چوڭقۇر شەكلىدۇر.

7. «پىسخىكىلىق ھارغىنلىق» تاكتىكىسى (Psychological Exhaustion)

خىتاي تەشۋىقاتى قەستەن ھالدا تىنىمسىز، زىددىيەتلىك ۋە غايەت زور مىقداردىكى ئۇچۇرلارنى تارقىتىدۇ. مەقسەت — كىشىلەرنى ھەقىقەتنى ئىزدەشتىن زېرىكىدىغان، «ھەممىسى يالغان ئوخشايدۇ» دەپ ئۈمىدسىزلىنىدىغان ھالەتكە كەلتۈرۈش. بۇ خىل «پىسخىكىلىق ھارغىنلىق» پەيدا قىلىش ئارقىلىق، خەلقنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىرادىسىنى خورىتىدۇ. كىشىلەر سىياسەتتىن يىرگىنىپ، پەقەت ئۆز كۈنىنى ئېلىشقا يۈزلىنىدۇ، بۇ دەل دىكتاتورلار ئارزۇ قىلىدىغان نەتىجىدۇر.

---

ئون بەشىنچى باب: چەتئەلدىكى «ئۇزۇن قول» (长臂管辖) ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش

خىتاي تەشۋىقاتى ۋە كونتروللۇقىنىڭ چېگرىسى يوق. شى جىنپىڭ دەۋرىدە خىتاي ساقچىلىرى ۋە ئىستىخباراتى دۇنيانىڭ ھەر قانداق بۇلۇڭىدىكى «دۈشمەن»نى تۇتۇش ۋە ئاۋازىنى ئۆچۈرۈش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلماقتا. بۇ «دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش» (Transnational Repression) دەپ ئاتىلىدۇ.

1. «تۈلكە ئوۋلاش» (猎狐行动) ۋە «ئاسمان تورى» (天网行动): پىسخىكىلىق تېررور

بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ رەسمىي چۈشەندۈرۈلۈشىدە «قېچىپ كەتكەن چىرىك ئەمەلدارلارنى قايتۇرۇپ كېلىش» دەپ ئېيتىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ ئەڭ مۇھىم نىشانلىرىدىن بىرى — چەتئەلدىكى سىياسىي ئۆكتىچىلەر ۋە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىدۇر. خىتاي تەشۋىقاتى بۇنى «دۆلەتنىڭ قانۇن ئىجراسى» دەپ كۆرسىتىدۇ. ئەمما ئۇسۇلى ئىنتايىن قەبىھ: خىتاي جاسۇسلىرى چەتئەلدىكى نىشان قىلىنغان كىشىگە ئۇنىڭ ۋەتەندىكى ئاتا-ئانىسى ياكى قېرىنداشلىرىنىڭ تۈرمىدە قىينىلىۋاتقان ياكى يىغلاپ تۇرۇپ «قايتىپ كەل، ھۆكۈمەتكە تەسلىم بول، بىزنى ئويلىمامسەن» دېگەن سىنلىرىنى مەجبۇرىي كۆرسىتىدۇ. ياكى ئۇلارغا چەتئەلدىكى تېلېفونىغا ئۈزلۈكسىز تەھدىت ئۇچۇرلىرىنى يوللايدۇ. بۇ «ھېسسىياتنى گۆرۈگە ئېلىش» (Emotional Blackmail) تاكتىكىسى بولۇپ، ئىنساننىڭ ۋىجدانىنى ۋە ئائىلە مۇھەببىتىنى ھاكىمىيەتكە بويسۇندۇرۇش قورالى قىلىدۇ.

2. چەتئەلدىكى يوشۇرۇن ساقچى پونكىتلىرى (海外110)

يېقىنقى خەلقئارالىق تەكشۈرۈشلەردە (مەسىلەن Safeguard Defenders دوكلاتىدا) ئاشكارىلانغاندەك، خىتاي دۇنيانىڭ 50 تىن ئارتۇق دۆلىتىدە (ئامېرىكا، ياۋروپا، تۈركىيە قاتارلىق) «چەتئەللىك خىتايلارغا مۇلازىمەت قىلىش پونكىتى» نامىدا يوشۇرۇن ساقچى پونكىتلىرىنى قۇرغان. بۇ ئورۇنلار قارىماققا شوپۇرلۇق كىنىشكىسى يېڭىلاشقا ياردەم بېرىدىغان ئاددىي ئىدارىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە خىتاي تەشۋىقاتى ۋە ئىستىخباراتىنىڭ بازىسىدۇر. ئۇلار شۇ يەردىكى ئۇيغۇرلارنى ۋە ئۆكتىچىلەرنى نازارەت قىلىدۇ، ئۇلارنى «چاي ئىچىش»كە چاقىرىپ تەھدىت سالىدۇ، ھەتتا بەزى دۆلەتلەردە ئادەم ئوغۇرلاپ خىتايغا قايتۇرۇپ كېتىش جىنايەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. بۇ، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئاياغ-ئاستى قىلىپ، ئۆز تېررورلۇقىنى دۇنياغا كېڭەيتىۋاتقانلىقىنىڭ جانلىق ئىسپاتىدۇر.

3. خەلقئارا ساقچى تەشكىلاتىنى (INTERPOL) سۇيىئىستېمال قىلىش

خىتاي «قىزىل رەڭلىك تۇتۇش بۇيرۇقى» (Red Notice) سىستېمىسىدىن پايدىلىنىپ، سىياسىي ئۆكتىچىلەرنى ۋە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنى «جىنايەتچى» دەپ ئېلان قىلىدۇ. خىتاي تەشۋىقاتى بۇ كىشىلەرگە ساختا جىنايى پاكىتلارنى (مەسىلەن پۇل ئوغرىلاش، تېررورلۇق) توقۇپ چىقىپ، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ساقچىلىرىنى خىتاي ئۈچۈن ئادەم تۇتۇشقا مەجبۇرلايدۇ. بۇ ئارقىلىق خەلقئارالىق قانۇن ئورگىنىنى خىتاينىڭ شەخسىي «كالتاكى»گە ئايلاندۇرىدۇ. مەڭ خۇڭۋېينىڭ ئىنتېرپول رەئىسى بولغان مەزگىلىدە بۇ خىل سۇيىئىستېمالچىلىق ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان ئىدى.

4. قايتۇرۇۋېتىش كېلىشىملىرى ۋە دىپلوماتىيەلىك بېسىم (Extradition Treaties)

خىتاي ئىقتىسادىي ياردەم بېرىش بەدىلىگە تۈركىيە، ئەرەب دۆلەتلىرى ۋە ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن «جىنايەتچىلەرنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىمى» ئىمزالاشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ كېلىشىملەر ئىمزالانسا، خىتاي خالىغان ئۇيغۇرنى «تېررورچى» دەپ تەلەپ قىلسا، شۇ دۆلەت ئۇنى قايتۇرۇپ بېرىشكە مەجبۇر بولىدۇ. خىتاي تەشۋىقاتى بۇنى «ئەدلىيە ھەمكارلىقى» دەپ ئاتايدۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ مۇساپىرلارنىڭ پاناھلىق ھوقۇقىنى يوقىتىش ۋە قورقۇنچنى يەر شارىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتىدۇر.

5. مۇساپىرلار ئارىسىغا جاسۇس ئورۇنلاشتۇرۇش (Infiltration of Diaspora)

خىتاي ئىستىخباراتى يېڭى چىققان مۇساپىرلار ياكى ئوقۇغۇچىلار قىياپىتىدە، ئۇيغۇر ۋە تىبەت تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىچىگە جاسۇسلىرىنى كىرگۈزىدۇ. بۇ جاسۇسلار تەشكىلات ئىچىدە نىفاق سالىدۇ، رەھبەرلەر ھەققىدە يالغان سۆز-چۆچەك تارقىتىدۇ ۋە پائالىيەت پىلانلىرىنى خىتايغا يەتكۈزىدۇ. بۇ «ئىچىدىن پارچىلاش» تاكتىكىسى بولۇپ، چەتئەلدىكى قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىنى پالەچ قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

6. دىگىتال جاسۇسلۇق ۋە تور ھۇجۇمى (Cyber Espionage)

خىتاينىڭ خاككېرلار قوشۇنى (APT groups) چەتئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ، ژۇرنالىستلارنىڭ ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ تېلېفونىغا ۋە كومپيۇتېرىغا يوشۇرۇن ۋىرۇس (Malware) قاچىلايدۇ. ئۇلارنىڭ ئالاقە تورى، ئائىلە ئەھۋالى ۋە پىلانلىرىنى ئوغرىلاپ، بۇ ئۇچۇرلار ئارقىلىق ئۇلارغا تەھدىت سالىدۇ ياكى تۆھمەت قىلىدۇ. بۇ «رەقەملىك قوغلاپ تۇتۇش» بولۇپ، ھېچكىم ئىنتېرنېتتا خىتايدىن يوشۇرۇنالمايدىغان ھالەتنى شەكىللەندۈرىدۇ.

7. ۋىزا ۋە پاسپورتنى قورال قىلىش (Weaponization of Documents)

خىتاي ئەلچىخانىلىرى چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پاسپورتىنى يېڭىلاشنى رەت قىلىدۇ. پاسپورتىنىڭ ۋاقتى توشقان ئۇيغۇرلار «دۆلەتسىز» (Stateless) بولۇپ قالىدۇ، بانكىدىن پۇل ئالالمايدۇ، دوختۇرغا كۆرۈنەلمەيدۇ، ساياھەت قىلالمايدۇ. بۇ چاغدا خىتاي ئەلچىخانىسى: «ئەگەر ۋەتەنگە قايتساڭ ياكى بىزگە جاسۇسلۇق قىلىپ بەرسەڭ، پاسپورتىڭنى بېرىمىز» دەپ شەرت قويىدۇ. بۇ ئەڭ رەزىل مەمۇرىي تەشۋىقات ۋە بېسىم بولۇپ، بىر پارچە قەغەز ئارقىلىق ئىنسانلارنىڭ تەقدىرىنى كونترول قىلىش سەنئىتىدۇر.

تۆتىنچى باسقۇچقا تەۋسىيە: مېخانىزم، پىسخىكا ۋە تونۇش ئۇرۇشى

(بۇ باسقۇچ خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭغا قانداق تاقابىل تۇرۇشنى ئۆگىنىش ئۈچۈن)

1. «1984»

• ئاپتورى: جورج ئورۋېل (George Orwell).
• مەركىزىي ئىدىيىسى: گەرچە رومان بولسىمۇ، بۇ كىتاب خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ مەشغۇلات قوللانمىسىدۇر. «چوڭ ئاكا» (Big Brother)، «يېڭى تىل» (Newspeak - سۆزلەرنىڭ مەنىسىنى ئۆزگەرتىش)، «قوش پىكىر» (Doublethink - يالغانغا راست دەپ ئىشىنىش) ۋە «ئۆتمۈشنى ئۆزگەرتىش» قاتارلىق ئۇقۇملار خىتاينىڭ بۈگۈنكى رېئاللىقى بىلەن %100 ماس كېلىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: دىكتاتورلۇقنىڭ ئىنسان پىسخىكىسىنى قانداق كونترول قىلىدىغانلىقىنى نەزەرىيەۋى جەھەتتىن ئەڭ ياخشى چۈشەندۈرىدۇ.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: خىتاينىڭ تىل ۋە تارىخنى ئۆزگەرتىش ئويۇنلىرىنى پەرق ئېتىش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرىدۇ.

2. «ئىدىيەۋى ئۆزگەرتىش ۋە توتالىزمنىڭ پىسخىكىسى» (Thought Reform and the Psychology of Totalism)

• ئاپتورى: روبېرت جەي لىفتون (Robert Jay Lifton). پىسخىكىلىق دوختۇر.
• مەركىزىي ئىدىيىسى: 1950-يىللاردىكى خىتاينىڭ «مېڭە يۇيۇش» (Brainwashing) پروگراممىسىنى تەتقىق قىلغان كلاسسىك ئەسەر. ئۇ «مېڭە يۇيۇش»نىڭ 8 باسقۇچىنى (مۇھىتنى كونترول قىلىش، تىلنى يۈكلەش، گۇناھكارلىق ھېسسىياتى پەيدا قىلىش قاتارلىق) ئىلمىي يەكۈنلىگەن.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي لاگېرلىرىدا ئۇيغۇرلارغا نېمىشقا ناخشا ئېيتقۇزىدۇ؟ نېمىشقا تېلېۋىزوردا گۇناھىنى ئىقرار قىلدۇرىدۇ؟ بۇ سوئاللارنىڭ ئىلمىي جاۋابى مۇشۇ كىتابتا.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: دۈشمەننىڭ پىسخىكىلىق ھۇجۇمىنى ئىلمىي تەرەپتىن چۈشىنىپ، روھىي ئىممۇنىتېت كۈچىنى ئاشۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ.

3. «ئۇنتۇش جۇمھۇرىيىتى» (The People’s Republic of Amnesia)

• ئاپتورى: لۇيىزا لىم (Louisa Lim).
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 1989-يىلدىكى تيەنئەنمېن قىرغىنچىلىقىنى قانداق قىلىپ كىشىلەرنىڭ ئەستىدىن پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈۋەتكەنلىكىنى، بىر ئەۋلاد ياشلارنى تارىخسىز قالدۇرغانلىقىنى بايان قىلىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاينىڭ «ئەستە تۇتۇشقا قارشى ئۇرۇشى»نىڭ مېخانىزمىنى چۈشىنىسىز.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: بىزنىڭمۇ تارىخىمىزنىڭ قانداق ئۆچۈرۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، تارىخنى ساقلاپ قېلىشنىڭ مۇھىملىقىنى ھېس قىلدۇرىدۇ.

4. «پارتىيە: خىتاي كوممۇنىستىك ھۆكۈمرانلىرىنىڭ مەخپىي دۇنياسى» (The Party)

• ئاپتورى: رىچارد مەكگرېگور (Richard McGregor).
• مەركىزىي ئىدىيىسى: خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ (CCP) قانداق قىلىپ دۆلەت، ئارمىيە، سوت ۋە شىركەتلەرنىڭ ھەممىسىنى كونترول قىلىدىغان «پاراللېل سىستېما» ئىكەنلىكىنى، تەشۋىقات بۆلۈمى بىلەن تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ (Organization Dept) قانداق ھەمكارلىشىدىغانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: «پارتىيە» بىلەن «دۆلەت»نىڭ پەرقىنى ۋە مۇناسىۋىتىنى ئايرىۋېلىشقا ياردەم بېرىدۇ.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: دۈشمەننىڭ تەشكىلىي قۇرۇلمىسىنى بىلمەي تۇرۇپ ئۇنى يېڭىش مۇمكىن ئەمەس. بۇ كىتاب شۇ قۇرۇلمىنى ئېچىپ بېرىدۇ.

5. «دىكتاتورلۇقنىڭ پىسخىكىسى» (The Psychology of Dictatorship)

• ئاپتورى: فاتالى موغاددام (Fathali M. Moghaddam).
• مەركىزىي ئىدىيىسى: دىكتاتورلارنىڭ پەقەت كۈچ بىلەنلا ئەمەس، بەلكى خەلقنىڭ پىسخىكىسىدىكى «ئىتائەت قىلىش» ئارزۇسىدىن پايدىلىنىپ ھاكىمىيەت يۈرگۈزىدىغانلىقىنى، تەشۋىقات ئارقىلىق خەلقنى قانداق قىلىپ «كوللېكتىپ قورقۇنچ»قا سالىدىغانلىقىنى ئانالىز قىلىدۇ.
• كىتابنىڭ پايدىسى: خىتاي خەلقىنىڭ نېمىشقا قوزغالمايدىغانلىقىنى پىسخىكىلىق نۇقتىدىن چۈشىنىسىز.
• ئۇيغۇرلارغا پايدىسى: خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا سالغان پىسخىكىلىق بېسىمىنى ۋە ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇشنىڭ يوللىرىنى تەپەككۇر قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ.

بۇ كىتابلار خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ قاراڭغۇ ئۆيىگە يورۇقلۇق چۈشۈرىدىغان چىراقلاردۇر. ئۇلارنى ئوقۇش ئارقىلىق، سىز دۈشمەننىڭ پەقەت تاشقى كۆرۈنۈشىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ قان تومۇرى، نېرۋىسى ۋە تەپەككۇر ئۇسۇلىنى تولۇق چۈشىنەلەيسىز.

خۇلاسە: ھەقىقەت — تەشۋىقاتنى يېڭىدىغان بىردىنبىر قورال

خىتايلارنىڭ تەشۋىقات كۈچى تارىختىن بۇيان «يالغاننى مىڭ قېتىم تەكرارلىسا ھەقىقەتكە ئايلىنىدۇ» دېگەن گېببېلسچە (Goebbels) ۋە ماكىئاۋېللىچە لوگىكىغا تايانغان. ئۇلارنىڭ كۈچى قورقۇتۇش، ئالداش، يوشۇرۇش ۋە سېتىۋېلىشتىن كەلگەن. ئۇلار دۇنيانىڭ كۆزىنى بوياش ئۈچۈن مىلياردلارچە دوللار سەرپ قىلىۋاتىدۇ.

لېكىن، ئىنسانىيەت تارىخى شۇنى قايتا-قايتا ئىسپاتلىدىكى، يالغانچىلىق ۋە زۇلۇم ئۈستىگە قۇرۇلغان ھەرقانداق ئىمپېرىيە، مەيلى ئۇ قانچىلىك ھەيۋەتلىك، قانچىلىك باي ۋە تېخنىكىسى كۈچلۈك كۆرۈنسۇن، ئاخىرىدا ھەقىقەتنىڭ قۇياشى ئالدىدا ئېرىپ يوقىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ قېنى، كۆز يېشى ۋە سۇنماستىن داۋاملاشتۇرۇۋاتقان كۈرىشى بەدىلىگە كەلگەن بۇ ھەقىقەتلەر، بۈگۈن دۇنياغا ئاستا-ئاستا، ئەمما توسۇۋالغۇسىز ھالدا ئاشكارىلىنىۋاتىدۇ.

بىز ئۈچۈن، ۋە پۈتۈن دۇنيا ئۈچۈن ئەڭ مۇھىمى: دۈشمەننىڭ تىلىنى، تەپەككۇر ئۇسۇلىنى، ئىشلىتىۋاتقان ئاتالغۇلىرىنى ۋە تەشۋىقات تاكتىكىسىنى ئىنچىكە ئۆگىنىش، ئەمما ھەرگىز ئۇلارنىڭ تەشۋىقاتىغا ئېرىپ كەتمەسلىك، قەلبىمىزدىكى ھەقىقەت ۋە ئادالەت تۇيغۇسىنى يوقاتماسلىكتۇر.

«خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ ھىيلىسى — دۇنيانى ئۆزىنىڭ يوقلىقىغا ئىشەندۈرۈشىدۇر.»

خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ خەتەرلىك تەشۋىقاتى — ئۆزىنى «تىنچلىقپەرۋەر»، «تەرەققىياتچى» ۋە «دوست» دەپ كۆرسىتىشىدۇر. بۇ نىقابنى يىرتىش، بۇ يالغانچىلىق پەردىسىنى قايرىپ تاشلاش، ھەر بىر ۋىجدانلىق ئىنساننىڭ، ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ۋە ھەر بىر ئەركىنلىك سۆيەر زاتنىڭ مۇقەددەس بۇرچىدۇر.