تەخمىنەن ئوقۇش ۋاقتى 22 مىنۇت

ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق ۋە پۇرسەت: چوڭ كۈچلەر رىقابىتىدە مەۋجۇتلۇقنى قوغداش ۋە غەلىبە سەنئىتى

بىر مىللەت، دۆلەت ياكى مۇستەقىللىق ھەرىكىتى دۇچ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ سىناقلارنىڭ بىرى — ئۆزىدىن نەچچە ھەسسە چوڭ، مۇستەبىت ۋە قۇدرەتلىك كۈچلەرنىڭ بېسىمى ئاستىدا تۇرۇپ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ۋە مۇۋاپىق پەيت كەلگەندە ھەل قىلغۇچ زەربە بېرىپ ئۆز تەقدىرىنى قايتۇرۇۋېلىشتۇر. تاشقى جەھەتتىن دۈشمەن يەڭگىلى بولمايدىغاندەك، زامان قاراڭغۇلاشقاندەك كۆرۈنگەن پەيتلەردە، سىياسىي تەپەككۇردىن مەھرۇم قالغان ئاممىدا ئىككى خىل خەتەرلىك ھاڭ پەيدا بولىدۇ: بىرى — پۈتۈنلەي ئۈمىدسىزلىككە پېتىپ تەسلىم بولۇش؛ يەنە بىرى — كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ۋە رېئاللىقنى چۈشەنمەي تۇرۇپ، ۋاقتى كەلمىگەن ھاياجان بىلەن ئۆزىنى ھالاكەتكە ئېتىش.

خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى ۋە تارىخىي تەجرىبىلەر دەل مۇشۇ يەردە ئەڭ مۇھىم بىر ئۇقۇمنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: «ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق» (Strategic Patience) ۋە «پۇرسەت دېرىزىسى» (Window of Opportunity).

ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق ھەرگىزمۇ سۈكۈت قىلىپ ئولتۇرۇش، زۇلۇمغا بويسۇنۇش ياكى پاسسىپ ئېرىنچەكلەرچە كۈتۈش دېگەنلىك ئەمەس؛ ئەكسىچە، ئۇ ئۆز كۈچىنى قوغداش، ئىچكى تەييارلىقنى كۈچەيتىش، يوشۇرۇن ئىقتىدارنى بايقاش، رەقىبنىڭ تەبىئىي زاۋاللىققا يۈزلىنىش دەۋرىنى كۆزىتىش ۋە تارىخ ياراتقان شۇ كىچىككىنە ئوچۇق «پۇرسەت دېرىزىسى» ئېچىلغان شۇ دەقىقىدە پۈتۈن كۈچى بىلەن ھەرىكەتكە كېلىپ غەلىبىنى قولغا كەلتۈرۈش ماھارىتىدۇر.

بۇ ماقالىدە بىز ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىقنىڭ ئىسلام تارىخىدىكى ئۆلمەس يىلتىزلىرى، خەلقئارا سىياسەتتىكى ئىلمىي ئاساسلىرى، تارىختىكى كىچىك مىللەتلەرنىڭ مۇستەقىللىق پۇرسەتلىرىنى تۇتۇشتىكى ئۇتۇق ۋە مەغلۇبىيەتلىرى ھەمدە 21-ئەسىردە بىز ئۇيغۇرلار ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشلەرنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىپ ئۆتىمىز.

بىرىنچى قىسىم: ئىسلام تارىخىدىكى ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق ۋە پۇرسەتنى تۇتۇش سەنئىتى

ئىسلام پەلسەپىسىدە سەۋر قۇرۇق بىر پىسخىكىلىق تەسەللىي ئەمەس، بەلكى ئۇتۇق قازىنىشنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي قورالىدۇر. قۇرئان كەرىمدە سەۋر بىلەن تەييارلىق ھەردائىم بىللە تەكىتلىنىدۇ:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾

(ئى مۆمىنلەر! سەۋر قىلىڭلار، سەۋرچانلىقتا بىر-بىرىڭلار بىلەن مۇسابىقىلىشىڭلار، چېگرانى قوغداش ئۈچۈن مۇستەھكەم تەييار تۇرۇڭلار ۋە ئاللاھتىن قورقۇڭلار، شۇنداق قىلغاندىلا مۇرادىڭلارغا يېتەلەيسىلەر.) (سۈرە ئال ئىمران، 200-ئايەت).

بۇ ئايەتتىكى «رَابِطُوا» (مۇستەھكەم تەييار تۇرۇش، ئالدىن سېپىل قۇرۇش) سۆزى ئىستراتېگىيەلىك كۈتۈشنىڭ قورالسىز، قۇرۇق كۈتۈش ئەمەس، ئەكسىچە ئەڭ يۇقىرى ھوشيارلىق ۋە ئورۇنلاشتۇرۇش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

1. ھۇدەيبىيە كېلىشىمى: قىسقا مۇددەتلىك مۇرەسسە ئارقىلىق تارىخىي بۇرۇلۇش ياساش

ھىجرىيەنىڭ 6-يىلى تۈزۈلگەن ھۇدەيبىيە كېلىشىمى ئىسلام سىياسىي تارىخىدىكى ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىقنىڭ ئەڭ پارلاق شاھانە ئۆرنىكىدۇر.

مەككە مۇشرىكلىرى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈلگەندە، قۇرەيشنىڭ شەرتلىرى سىرتقى كۆرۈنۈشتە مۇسۇلمانلار ئۈچۈن غايەت زور تاقابىل تۇرغۇسىز ئېتىراز ۋە خارلىقتەك تۇيۇلدى: «پەيغەمبەر» دېگەن سۆز پۈتۈكتىن ئۆچۈرۈلدى، كېلەر يىلى كېلىش شەرتى قوشۇلدى، مەككىدىن كەلگەنلەر قايتۇرۇلىدىغان، لېكىن مەدىنىدىن قاچقانلار قايتۇرۇلمايدىغان بولدى. ھەتتا ھەزرىتى ئۆمەردەك پاراسەت ۋە شىجائەت ئىگىسى بولغان ساھابىمۇ بۇ خىل ئېغىر بېسىمغا چىدىماي: «بىز ھەق ئۈستىدە تۇرۇقلۇق، نېمە ئۈچۈن دىنىمىزدا بۇ خارلىققا يول قويىمىز؟» دەپ سورىغان ئىدى.

لېكىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئىستراتېگىيەلىك بىر چوڭقۇرلۇق بىلەن ھەرىكەت قىلىۋاتاتتى:

رەقىبنى تەن ئالدۇرۇش: قۇرەيش مۇسۇلمانلارنى بىر تۈركۈم ئىسيانچى ياكى چەتكە قېقىلغۇچى ئەمەس، بەلكى باراۋەر بىر سىياسىي ھاكىمىيەت سۈپىتىدە رەسمىي ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇر بولدى.
ھەربىي جەھەتتىن بوشىشىش يارىتىش: قۇرەيش بىلەن 10 يىللىق ئۇرۇش توختىتىش ئارقىلىق، مۇسۇلمانلار جەنۇبتىن كېلىدىغان ھەربىي تەھدىتنى نۆلگە چۈشۈردى ۋە بارلىق زېھنىنى شىمالدىكى يەھۇدىي ئىستىھكامى بولغان خەيبەرگە قارىتىپ، ئۇنى قىسقا ۋاقىتتا پۈتۈنلەي بويسۇندۇردى.
پىكىر ۋە دەۋەت بازىسى قۇرۇش: ئىككى يىللىق تىنچلىق دەۋرىدە، ئىسلامغا كىرگەن كىشىلەرنىڭ سانى ئالدىنقى 19 يىلدا مۇسۇلمان بولغانلارنىڭ ئومۇمىي سانىدىن نەچچە ھەسسە ئېشىپ كەتتى.

قۇرئان كەرىم كىشىلەرگە خارلىقتەك تۇيۇلغان شۇ مۇرەسسە دەقىقىسىنى: ﴿إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا﴾ (شۈبھىسىزكى، بىز ساڭا ئاشكارا بىر غەلىبىنى ئاتا قىلدۇق) (سۈرە فەتىھ، 1-ئايەت) دەپ ناملىدى. دەل ئىككى يىلدىن كېيىن، پۇرسەت دەۋرى يېتىپ كەلگەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام قۇرەيش كېلىشىمنى بۇزغان ھامان 10 مىڭ كىشىلىك ئىنتايىن قۇدرەتلىك قوشۇن بىلەن قارشىلىقسىز مەككىنى پۈتۈنلەي پەتھى قىلدى. ئەگەر ھۇدەيبىيەدىكى ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق بولمىغان بولسا، مۇسۇلمانلار ئەينى چاغدىكى چەكلىك كۈچى بىلەن ئالدىراپ ئۇرۇشقا كىرىپ، غايەت زور بەدەل تۆلەپ كەتكەن بولاتتى.

2. سالاھىددىن ئەييۇبى: 15 يىللىق ئىچكى جەملىنىش ۋە ھىتتىن غەلىبىسى

سالاھىددىن ئەييۇبى ئەسلىپەرەس بىر كۈرەشچى سۈپىتىدە تەختكە ئولتۇرغان تۇنجى كۈنىلا ئەھلى سەلىپكە (ئەھلى كىرېستكە) ئاتلانمىغان. ئۇ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى 15 يىلىنى پەقەتلا «ئىچكى تەييارلىق ۋە ئىتتىپاقلىشىش» قا سەرپ قىلدى.

ئۇ چاغدا ئىسلام دۇنياسى پۈتۈنلەي پارچىلانغان، مىسىردا پىتنىلەر تولغان فاتىمىيلار سۇلالىسى ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان، شام رايونىدىكى ئەمىرلەر بولسا ئۆز تەختى ئۈچۈن كىرېست پادىشاھلىرى بىلەن يوشۇرۇن تىل بىرىكتۈرۈۋاتقان ھالەتتە ئىدى. سالاھىددىن شۇنى بىلەتتىكى: ئارقا سېپى بىرلىككە كەلمىگەن، ئىقتىسادىي ۋە ئىدىيەۋى كۈچى جەملەنمىگەن قوشۇن بىلەن قۇددۇسنى ئازاد قىلىش خىيالدىن باشقا نەرسە ئەمەس.

ئۇ ئالدى بىلەن مىسىر، سۈرىيە، ھىجاز ۋە يەمەننى بىر تۇتاش سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلمىغا كەلتۈردى. مەدرىسەلەرنى قۇرۇپ، ئەۋلادنىڭ ئىدىيەۋى روھىنى ئۇرغۇتتى. كىرېست ئەھلىنىڭ ئىچكى جېدەللىرىنى ۋە سىياسىي نادانلىقلىرىنى سوغۇققانلىق بىلەن كۆزەتتى. قاچانكى قارشى تەرەپ رېينالد (رېينالد دې شاتىللون) نىڭ كېلىشىمگە خىلاپلىق قىلىپ تىجارەت كارۋانلىرىغا قاراۋۇلسىز ھۇجۇم قىلىشى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ كاشىلىسىنى ئاشكارىلىغان شۇ كۈنى، دەل 1187-يىلى تارىخ سەھنىسىدە پۇرسەت دېرىزىسى ئېچىلدى. سالاھىددىن ھىتتىن جېڭىدە بىرلا ھەل قىلغۇچ سىلكىنىش بىلەن پۈتۈن ئەھلى سەلىپ ئارمىيەسىنى يوقاتتى ۋە بىر نەچچە ئايدىلا 88 يىل ئەسىردە قالغان قۇددۇس شەرىفنى ئازاد قىلدى.

ئىككىنچى قىسىم: خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە گېئوپولىتىكىدىكى «پۇرسەت دېرىزىسى» نەزەرىيەسى

زامانىۋى سىياسەتشۇناسلىق ۋە ھەربىي ئىستراتېگىيەدە «پۇرسەت دېرىزىسى» (Window of Opportunity) — سىستېمىلىق كۈچ سېلىشتۇرمىسىدا قىسقا مۇددەتلىك بىر بوشلۇق، رەقىبنىڭ ئاجىزلىشىشى، ئىچكى تەۋرىنىشى ياكى خەلقئارا تۈزۈلمىنىڭ پارچىلىنىشى تۈپەيلىدىن، ئاجىز ياكى ئوتتۇراھال بىر تەرەپنىڭ نىشانغا يېتىشى ئەڭ مۇمكىن بولىدىغان ۋاقىت پۇرسىتىنى كۆرسىتىدۇ.

1. چوڭ ئىمپېرىيەلەرنىڭ ھەددىدىن زىيادە كېڭىيىشى (Imperial Overstretch)

مەشھۇر ئىنگلىز تارىخچىسى پائۇل كېننېدى (Paul Kennedy) ئۆزىنىڭ «ئۇلۇغ دۆلەتلەرنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشى ۋە زاۋاللىقى» (The Rise and Fall of the Great Powers) ناملىق كىلاسسىك ئەسىرىدە تارىختىكى بارلىق قۇدرەتلىك ئىمپېرىيەلەرنىڭ يىمىرىلىش مېخانىزمىنى تەھلىل قىلىپ، مۇنداق يەكۈن چىقىرىدۇ:

ھەرقانداق كۈچ مەلۇم پەللىگە يەتكەندە، ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە نوپۇس بازىسى كۆتۈرەلمەيدىغان دەرىجىدە زېمىننى ۋە تەسىر دائىرىسىنى ھەددىدىن زىيادە كېڭەيتىۋېتىدۇ (Imperial Overstretch).
بۇ ھەددىدىن زىيادە كېڭىيىش پۈتۈن دۆلەت خەزىنىسىنى ھەربىي چىقىملارغا باغلاندۇرۇپ، پۇقرالاردىن ئېلىنىدىغان باج ۋە بېسىمنى كۈچەيتىۋېتىدۇ.
ئىچكى نوپۇس كىرىزىسى، بايلىقنىڭ ئادىل تەقسىم بولماسلىقى، چىرىكلىك ۋە مەمۇرىي لەرزىگە كېلىش نەتىجىسىدە، سىرتتىن كۆرۈنۈشتە تاشقى ھەيۋىسى پۈتۈن تۇرغاندەك كۆرۈنسىمۇ، دۆلەتنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي كاۋاكلارچە قۇرۇق قالىدۇ.

دەسلەپتە بىر تاش سىلكىنسە پۈتۈن بىر تام ئۆرۈلۈپ چۈشكەندەك، ئىمپېرىيەلەرنىڭ ھەقىقىي يىمىرىلىشى نەچچە ئون يىلغا سوزۇلمايدۇ، بەلكى ئۇ تۇيۇقسىز بىر نەچچە ئايدا ياكى بىر نەچچە يىلدا يۈز بېرىدۇ. ئەگەر كىچىك خەلقلەر بۇ يوشۇرۇن يىمىرىلىش يۆنىلىشىنى ئالدىن پەم قىلماي، يۈزەكى ھەيۋىگە چوقۇنۇپ ئۈمىدسىزلەنسە، تارىخ پۇرسەت بەرگەندە تەييارلىقسىز ھالدا يەنە بىر دۆلەتنىڭ چاڭگىلىغا كىرىپ كېتىدۇ.

2. مىللەتلەر دۇچ كېلىدىغان ئىككى چوڭ سىياسىي ھالاكەت تۇزىقى

پۇرسەت دەۋرىگە تاقابىل تۇرۇشتا سىياسىي تەپەككۇردىن نائەھىل بولغان خەلقلەر كۆپىنچە ئىككى ئېغىر خاتالىققا دۇچ كېلىدۇ:

ۋاقتى كەلمەي قوزغىلىش تۇزىقى (Premature Escalation): رەقىبنىڭ كۈچى تېخى پۈتۈن تۇرغان، خەلقئارا ۋەزىيەت تېخى سىزگە يۈزلەنمىگەن، سىرتتىن ھېچقانداق ھەقىقىي يار-يۆلەك يوق پەيتتە پۈتۈن بايلىقنى ئۇرۇشقا ئاتاش. بۇ ئارقىلىق پۈتۈن بىر مىللەتنىڭ زىيالىيلىرى ۋە قوراللىق قۇۋۋەتلىرى بىرلا زەربىدە قىرىپ تاشلىنىپ، قارشىلىق بازىسى نەچچە ئەۋلادقىچە يوقىلىپ كېتىدۇ.
پۇرسەتنى پەرقلەندۈرەلمەسلىك تۇزىقى (Strategic Lethargy): چوڭ كۈچلەر ئۆز-ئارا ئۇرۇشقا چۈشكەن، مەركەز بوشاپ قالغان تارىخىي پەيتلەردە (مەسىلەن، بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى يۈز بەرگەندە، سوۋېت يىمىرىلگەندە)، سىياسىي سەرخىللارنىڭ ئىچكى تالاش-تارتىش، مەزھەپپەرەسلىك ياكى شەخسىي مەنپەئەتكە چۆكۈپ كېتىپ، دۆلەت قۇرۇش ئىقتىدارىنى جارى قىلدۇرالماسلىقىدۇر.

ئۈچىنچى قىسىم: دۇنيا تارىخىدىكى مۇۋەپپەقىيەت ۋە مەغلۇبىيەت ئۆرنەكلىرى

تارىخ شۇنى كۆرسىتىپ تۇرىدۇكى، ئەركىنلىك ۋە دۆلەتچىلىك — پەقەت قەھرىمانلىق شىجائىتى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى دەل جايىدا كەلگەن سىياسىي ئەقىل، سەۋرچان تەييارلىق ۋە چەبدەس دىپلوماتىيەنىڭ بىرىكىشى بىلەن قولغا كېلىدۇ.

1. پولشا: 123 يىللىق خەرىتىسىزلىكتىن قايتا قەد كۆتۈرۈش (1795 – 1918)

پولشا تارىخى ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىقنىڭ زامانىۋى دۇنيادىكى ئەڭ ئاجايىپ مىسالىدۇر. 1795-يىلى پولشا ئەتراپىدىكى ئۈچ چوڭ ئىمپېرىيە — يەنى رۇسىيە ئىمپېرىيەسى، پرۇسسىيە (گېرمانىيە) ۋە ئاۋسترىيە-ۋېنگىرىيە تەرىپىدىن پۈتۈنلەي بۆلۈۋېلىنىپ، دۇنيا خەرىتىسىدىن 123 يىل مەھرۇم قىلىنغان.

بۇ ئۇزۇن ئەسىردە رۇسلار پولشا مىللىتىنى رۇسلاشتۇرۇش، گېرمانلار گېرمانلاشتۇرۇش ئۈچۈن ھەرخىل بايلىق ۋە مەمۇرىي بېسىملارنى ئىشلەتتى. پولشالىقلار بىر نەچچە قېتىم بالدۇر كۆتۈرۈلگەن سىياسىي ئىسيانلاردا (1830، 1863) مىڭلىغان گۈللىرىدىن ئايرىلدى، ئەمما پۈتۈنلەي ئۈمىدسىزلەنمىدى. ئۇلار تاكتىكىنى ئۆزگەرتىپ، «ئورگانىك ئىش» (Organic Work) دېگەن شوئارنى ئوتتۇرىغا قويدى:

مەكتەپلەردە، ئۆيلەردە ئۆز تىلى ۋە دىنىنى قوغدىدى.
ئىقتىسادنى تەرەققىي قىلدۇردى، زىيالىيلار تەبىقىسىنى قوغداپ قالدى.
ئەڭ مۇھىمى، پولشا رەھبىرى يوزېف پىلسۇدسكى (Józef Piłsudski) سىياسىي جەھەتتىن ئىنتايىن ئۆتكۈر ئىستراتېگىيە قۇرۇپ: «بىزنىڭ مۇستەقىل بولۇشىمىز ئۈچۈن رۇسىيە، گېرمانىيە ۋە ئاۋسترىيە بىر-بىرى بىلەن ئۆلگۈدەك ئۇرۇش قىلىشى كېرەك. شۇ كۈن كەلگەندە بىز قوراللىق ھالەتتە تەييار تۇرۇشىمىز شەرت» دەپ ئېلان قىلدى.

1914-يىلى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پارتلىدى. بۇ ئۈچ ئىمپېرىيە تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن ھالدا بىر-بىرى بىلەن قانلىق ئۇرۇشقا چۈشتى. 1917-يىلى رۇسىيە چارلىقى يىمىرىلدى، 1918-يىلى گېرمانىيە بىلەن ئاۋسترىيە يەڭسەل بولدى. يەنى پولشامۇ، دۇنيامۇ كۈتمىگەن غايەت زور بىر «پۇرسەت دېرىزىسى» ئېچىلدى. پىلسۇدسكى ئالدىن تەشكىللەپ قويغان پولشا ھەربىي قىسىملىرى شۇ ھامان ۋارشاۋادا ھاكىمىيەتنى قولغا ئالدى ۋە 1918-يىلى 11-ئاينىڭ 11-كۈنى 123 يىلدىن كېيىن مۇستەقىل پولشا دۆلىتى قايتىدىن دۇنياغا كەلدى.

2. فىنلاندىيە: مۇرەككەپ قوشنىنىڭ قېشىدا ئامان قېلىش پەنلىرى

فىنلاندىيە ئۇزۇن يىللار رۇسىيە پادىشاھلىقىغا بېقىندى بولۇپ ياشىدى. 1917-يىلى رۇسىيەدە لېنىن باشچىلىقىدىكى بولشېۋىكلار ئۆكتەبىر ئۆزگىرىشى قوزغاپ مەركەز كىرىزىسقا پاتقاندا، فىنلاندىيە پارلامېنتى بىر مىنۇتمۇ ئىككىلەنمەستىن ئۆز مۇستەقىللىقىنى جاكارلىدى ۋە خەلقئارا سەھنىدە دەرھال ئېتىراپ قىلىشقا ئېرىشتى.

كېيىن، 1939-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى دۆلەتنى پۈتۈنلەي قوشۇۋېلىش ئۈچۈن «قىشلىق ئۇرۇش» (Winter War) نى پارتلاتقاندا، ماننېرخەيم باشچىلىقىدىكى فىنلاندىيە ئارمىيەسى مىسلىسىز جەڭگىۋارلىق بىلەن غايەت زور سوۋېت قوشۇنلىرىغا سەۋرچانلىق، رايون تەبىئىتىگە ماسلاشقان تېز تاكتىكا بىلەن تەڭداشسىز زەربە بەردى. ئۇرۇشتىن كېيىنمۇ قۇرۇق غۇرۇر ياكى خىيالپەرەسلىك بىلەن ئەمەس، «سوغۇق گېئوپولىتىكىلىق رېئالىزم» غا تايىنىپ تاشقى سىياسەتتە تەرەپسىزلىكنى ساقلاپ، يىمىرىلمەس ئىقتىسادىي ۋە مائارىپ كۈچىگە ئايلاندى. بۈگۈنكى كۈندە فىنلاندىيە دۇنيادىكى ئەڭ پاراۋان، مۇداپىئەسى ئەڭ كۈچلۈك ئەركىن دۆلەتلەرنىڭ بىرىدۇر.

3. شەرقىي تۈركىستان تارىخىدىن قىممەتلىك ساۋاقلار: كۈرەش بىلەن ئىستراتېگىيەنىڭ تۇتىشىشى

بىزنىڭ ئۆز تۇپرىقىمىزدا يۈز بەرگەن 1933-يىلدىكى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» ۋە 1944-يىلدىكى «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى» نىڭ قۇرۇلۇش دەۋرلىرى دەل شۇ يەرشارىۋى ۋە رايونلۇق «پۇرسەت دېرىزىلىرى» ئېچىلغان ئالتۇن دەۋرلەرگە توغرا كېلىدۇ:

1930-يىللارنىڭ بېشى: خىتايدا گومىنداڭ بىلەن كوممۇنىستلارنىڭ، يەنە بىر تەرەپتىن ھەربىي فېئوداللارنىڭ (جىن شۇرېن، ما جۇڭيىڭ قاتارلىقلار) ئىچكى نىزا ئوتى بارغانچە كۈچىيىپ، مەركەز پۈتۈنلەي پارچىلانغان ئىدى. مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلانغان ئەجدادلىرىمىز قەشقەردە ئىنتايىن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە جۇمھۇرىيەت قۇردى، ئاساسىي قانۇن تۈزدى، پۇل باستى ۋە دۇنياۋى ئېتىراپقا يۈزلەندى.
1940-يىللارنىڭ ئوتتىرىسى: سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ناتسىست گېرمانىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئېغىر ئۇرۇش ئاخىرلىشىش ھارپىسىدا، شىنجاڭغا كۆز تىككەن سوۋېت بىلەن گومىنداڭ ئوتتۇرىسىدا چوڭ جىددىيلىك بارلىققا كەلدى. قەھرىمان خەلقىمىز ئىلىدا سىلكىنىپ قوزغىلىپ، مىللىي ئارمىيە قۇرۇپ گومىنداڭنىڭ 100 مىڭلىغان باسقۇنچى قوشۇنىنى تەڭرىتاغنىڭ شىمالىدىن پۈتۈنلەي قوغلاپ چىقاردى.

ئەمما، بۇ ئىككى قېتىملىق ئۇلۇغ پۇرسەتنىڭ ئاخىرىدا پۈتۈنلەي مۇستەھكەملەنمەي بېسىپ چۈشۈرۈلۈشىدە ئەڭ چوڭ سەۋەب:

خەلقئارا دىپلوماتىيە بازىسىنىڭ يېتىشمەسلىكى ۋە پەقەتلا بىر تەرەپلىمە سوۋېت پىلانىغا يۈزلىنىپ قېلىشى؛
ئىچكى سىياسىي قاتلامدا چوڭقۇر ئىدىيەۋى ۋە سىستېمىلىق بىرلىكنىڭ دۆلەتچىلىك سەۋىيەسىدە تولۇق يىلتىز تارتىپ بولالمىغانلىقى؛
سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي كوممۇنىستلىرى ئوتتۇرىسىدىكى پەردە ئارقىسى يالتا ۋە موسكۋا مەخپىي سودىلىرىغا قارىتا ئالدىن تەدبىر ئېلىش مېخانىزمىنىڭ بولماسلىقى ئىدى.

بۇ بىزگە شۇنى ئۆگىتىدۇكى: پۇرسەتنى تۇتۇپ قوزغىلىش ئۈچۈن قەھرىمانلىق كېرەك؛ ئەمما قولغا كەلگەن نىئمەتنى تۇتۇپ تۇرۇش، چوڭ دۆلەتلەر سودىسىدىن ئامان قېلىش ئۈچۈن يۈكسەك دەرىجىدىكى سىياسىي قۇۋۋەت، دىپلوماتىك چېچەنلىك ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك كۈچ مۇۋازىنىتى تەلەپ قىلىنىدۇ.

تۆتىنچى قىسىم: 21-ئەسىردە بىزگە كېرەكلىك بەش يادرولۇق ئىستراتېگىيەلىك پىرىنسىپ

بۈگۈن خىتاي ئىمپېرىيەسى سىرتقى كۆرۈنۈشتە ھەربىي كۈچى ۋە سۈنئىي ئىدراك، كامېرا، لاگېرلىرى بىلەن يەڭگىلى بولمايدىغان بىر دەھشەتتەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما ئىچكى جەھەتتىن قەرز پاتقىقى، نوپۇس قېرىشىشى، تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ تىك تۆۋەنلىشى، يۇقىرى قاتلامدىكى گۇرۇھۋازلىق ۋە غەرب بىلەن بولغان پۈتۈنلەي قارشىلىشىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان چوڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ھالاكەت بۇرۇلۇشىغا (Great Unraveling) قاراپ يۈزلەنمەكتە.

ئۇنداقتا، پۇرسەت كەلگۈچە بىز قانداق بىر ئىستراتېگىيەلىك تۇرۇش ئىچىدە بولۇشىمىز كېرەك؟

1. پاسسىپ چۈشكۈنلۈكنى ئەمەس، «ئاكتىپ يوشۇرۇنۇش ۋە قۇرۇلۇش» نى قوبۇل قىلىش

سەۋر قىلىش كۈتۈپ تۇرۇپ كارامەت تىلەش ئەمەس. ئەگەر پۇرسەت پەيتى يېتىپ كەلگەندە سىزدە تەشكىللىك بىر تەبىقە، مىڭلىغان يېتىشكەن كادىر، خەلقئارا دەۋا قۇرۇلمىسى ۋە ھەربىي-تېخنىكىلىق ئىقتىدار بولمىسا، پۇرسەت سىزگە ئەمەس، تەييار تۇرغان باشقا قوشنا كۈچلەرگە نېسىپ بولىدۇ.

شۇڭلاشقا، بۈگۈنكى كۈندە ھەر بىر ياشنىڭ ئۆزىنى بىر پۈتۈن مائارىپ، ھەربىي پەنلەر، يۇقىرى تېخنىكا، خەلقئارا قانۇن ۋە سىياسەت بويىچە دۇنياۋى سەۋىيەدە يېتىلدۈرۈشى — ئەڭ چوڭ مەخپىي ئارمىيە تەييارلاش ھەرىكىتىدۇر.

2. ھېسسىياتۋاز تەشۋىقاتتىن، سوغۇققان ئىلمىي گېئوپولىتىكىغا ئۆتۈش

بىز تاشقى دۇنياغا ۋە مەسىلىلىرىمىزگە قۇرۇق نالە-پەرياد ياكى شىكايەت كۆزى بىلەن قاراشنى توختىتىشىمىز شەرت. خەلقئارا سىياسەتتە رەھىمدىللىك ۋە ئەخلاق پەقەت ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەت بىلەن بىرلىشىپ كەلگەندىلا ئاندىن ئېتىراپ قىلىنىدۇ.

چوڭ دۆلەتلەرگە ئۆزىمىزنى «ئېزىلگەن بىر بىچارە» سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىدە مەركىزىي ئاسىيا، ئوتتۇرا يىپەك يولى ۋە خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىكىنى توختىتىدىغان ئورنىنى ئالماشتۇرغىلى بولمايدىغان «تەبىئىي جۇغراپىيىلىك قالقان (Geopolitical Pivot)» سۈپىتىدە تونۇتۇش ۋە ئىتتىپاقداشلارنى شۇ مەنپەئەت ئاساسىدا قايىل قىلىش كېرەك.

3. سىياسىي ھوشيارلىق ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق تەڭپۇڭلۇق سەنئىتى

پەقەت بىرلا دۆلەتنىڭ مەڭگۈلۈك ئېغىزىغا قاراپ تۇرۇش — سىياسىي نادانلىقتۇر. تۈرك دۇنياسى، ئىسلام دۇنياسى، ياۋروپا، ئامېرىكا ۋە يىراق شەرق بىلەن بىرلا ۋاقىتتا دىپلوماتىك تومۇرلارنى تۇتاشتۇرۇش، ھېچقاچان بارلىق تۇخۇمنى بىرلا سېۋەتكە سالماسلىق كېرەك. تاشقى كۈچلەرنىڭ مەقسىتى ھەرگىزمۇ بىزنى ئەركىن قىلىش ئەمەس، بەلكى ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش بولغانلىقى ئۈچۈن، بىز ئۇلارنىڭ بېسىمىنى رەقىبىمىزگە قارشى ئىشلىتىش، ئەمما ئۆزىمىز ئۇلارنىڭ ئالماشتۇرۇۋېتىدىغان شاھمات پېشكىسىغا ئايلىنىپ قالماسلىق ئۈچۈن مۇستەقىل ئىرادىنى باشتىن-ئاخىر ساقلىشىمىز شەرت.

4. مىللىي ۋە ئىدىيەۋى تومۇرنى قوغداش

ئەگەر بىر مىللەت ئۆز كىملىكىنى، دىنىنى، تارىخىنى، پىكرىي قىممىتىنى يوقىتىپ قويسا، سىياسىي مۇستەقىللىق پۇرسىتى كەلگەندىمۇ ئۇنىڭ مەنىسى قالمايدۇ. لاگېرلاردا تېنىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان دۈشمەنگە قارشى تۇرۇشنىڭ ئەڭ چوڭ قەپىسى — ئەركىن دۇنيادىكى ئەۋلادلارنىڭ مېڭىسىنى ۋە ئىمانىنى مۇنتىزىم قوغداپ قېلىشتۇر. تىلى، يېزىقى، دىنىي ئەقىدىسى ۋە تەپەككۇر ئۇسۇلى ساقلانغان مىللەت ھامان بىر كۈنى تۇپرىقىنى قايتۇرۇۋالىدۇ.

5. پۇرسەت كەلگەندە ئەڭ تېز سۈرئەتتە ھەرىكەت قىلىش باتۇرلۇقى

ئىستراتېگىيەلىك سەۋرنىڭ ئاخىرقى نۇقتىسى — ھەل قىلغۇچ پەيت كەلگەندە بىر مىنۇتمۇ ئىككىلەنمەستىن قورقماسلىق ۋە يۈكسەك دادىللىق كۆرسىتىشتۇر. تارىخ كۆزنەكلىرى نەچچە ئەسىردە پەقەت بىر قېتىملا، بەلكى بىر نەچچە ئايلىق قىسقا ۋاقىت ئۈچۈن ئېچىلىدۇ. كىمكى سەۋر بىلەن پىشقان، تەشكىللەنگەن، پىلانلىق ۋە ئاداققىچە تەييارلانغان بولسا، شۇ دەقىقىنى تۇتۇپ قالالايدۇ. پۇرسەت كەلگەندە سىياسىي پارچىلىنىشنى بىر ياققا قايرىپ قويۇپ، مىللىي ئەركىنلىك بايرىقى ئاستىغا بىر تۇتاش سېپىل بولۇپ ئۇيۇشۇش ھەر بىر ۋەتەنداشنىڭ مۇقەددەس بۇرچىدۇر.

ئومۇمىي يەكۈن

قاراڭغۇ كېچىنىڭ ئەڭ قاراڭغۇ دەقىقىلىرى — تاڭ سۈزۈلۈشنىڭ ئەڭ يېقىنلاشقان ۋاقتىدۇر. تارىخ مۇستەبىتلەرنىڭ ھەرگىزمۇ مەڭگۈ پاتمىغان قۇياشىنى كۆرمىگەن. نېمرۇتتىن فىرئەۋنگىچە، رىم ئىمپېرىيەسىدىن سوۋېت ئىتتىپاقىغىچە بولغان تۈمەنلىگەن كۆرەڭلىگەن كۈچلەر دەل ئۆزىنى مەڭگۈ يېڭىلمەستەك ھېس قىلغان پەللىلەردە، ھېچكىم ئويلىمىغان شەكىلدە بىر كۈندىلا سۇنۇپ تارىخنىڭ سۈپۈرۈندىسىگە ئايلانغان.

بۈگۈن بىزگە كېرەكلىكى — زەئىپلىك ۋە يىغلاڭغۇلۇق ئەمەس، بەلكى خۇددى قۇرئان تەلەپ قىلغاندەك پىلانلىق، تۈزۈملۈك ۋە ئىلمىي ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىقتۇر. ئاللاھنىڭ تەقدىرىدە كۈچلەر ئالماشتۇرۇلىدۇ:

﴿وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ﴾

(بىز بۇ كۈنلەرنى (يەنى غەلىبە ۋە مەغلۇبىيەتنى) كىشىلەر ئارىسىدا ئايلاندۇرۇپ تۇرىمىز.) (سۈرە ئال ئىمران، 140-ئايەت).

پۇرسەت ئىشىكى مەڭگۈ يېپىق تۇرمايدۇ. ئېچىلغان شۇ كۈن كەلگەندە، ئۆزىنى ھەقىقىي مىللەت ۋە دۆلەتچىلىك روھى بىلەن تەييارلىغانلار زالىمنىڭ قەددىنى سۇندۇرىدۇ ۋە زېمىنىغا نۇرلۇق ھۆرلۈكنى ئېلىپ كېلىدۇ.

ئى رەببىمىز! بىزگە ھەزرىتى يۈسۈفنىڭ ھېكمەتلىك تەييارلىقىنى، ھەزرىتى پەيغەمبىرىمىزنىڭ ھۇدەيبىيەدىكى يۈكسەك ئىستراتېگىيەلىك سەۋرىنى، سالاھىددىننىڭ قەتئىي نىشانپەرەسلىكىنى ئاتا قىلغىن. بىزنى زامانىمىزنىڭ سىياسىي ھېكمىتى ۋە كۈچى بىلەن قوراللاندۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستان تۇپرىقىدا ئۆز ئەركىن، ئادالەتلىك، مۇستەقىل دۆلىتىمىزنى قۇرۇپ مەۋجۇت قىلىپ تۇرۇشقا نىسىپ قىلغىن، ئامىن!