تەخمىنەن ئوقۇش ۋاقتى 21 مىنۇت

ئالىي ھوقۇقنىڭ مونوپول قىلىنىشى ۋە باشقۇرۇش سەنئىتى

بىر دۆلەت ياكى تەشكىلاتتا، ئەڭ ئالىي رەھبەرنىڭ قول ئاستىدىكى ۋەزىرلەر، كابىنېت ئەزالىرى ياكى ئالىي كېڭەش (شۇرا) ئەزالىرىنىڭ بىرلىشىۋېلىپ رەھبەرنى ھوقۇقتىن ئايرىپ تاشلىشى، ھوقۇقنى چاڭگىلىغا كىرگۈزۈۋېلىشى ياكى رەھبەرنى قورچاققا ئايلاندۇرۇپ قويۇشى — سىياسەتشۇناسلىقتا ئەڭ كۆپ مۇزاكىرە قىلىنىدىغان ۋە تارىختا ئەڭ كۆپ يۈز بەرگەن ھادىسىلەردىن بىرىدۇر. بۇ سىياسىي ئاتالغۇدا «ئوردا ئۆزگىرىشى» (Palace coup)، «سەرخىللارنى باشقۇرۇش» (Elite Management)، «مەنپەئەتدارلارنىڭ ھوقۇقنى مونوپول قىلىشى» ياكى بەزىدە «چوڭقۇر دۆلەت» (Deep state) دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

ئۇنداقتا، بۇ خىل كىرىزىس ئىسلام تارىخىدا قانداق ھەل قىلىنغان؟ زامانىۋى سىياسەتتە رەھبەرلەر ئۆز كابىنېتىنىڭ ھوقۇق سۇيىقەستىدىن قانداق قوغدىنىدۇ؟ بۇ تېمىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دەۋرى، تۆت خەلىپە دەۋرى ۋە زامانىۋى سىياسەتتىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ بۆلەككە بۆلۈپ، شۇنداقلا تارىختىكى مەغلۇبىيەت مىساللىرىغا بىرلەشتۈرۈپ ئانالىز قىلىپ كۆرەيلى.

بىرىنچى قىسىم: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دەۋرىدىكى ئالىي شۇرا ۋە ھوقۇقنىڭ قوغدىلىشى

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دەۋرىدە بۈگۈنكىدەك مۇقىم ئىشخانىسى بار «مىنىستىرلىق» ياكى رەسمىي «كابىنېت» تۈزۈمى يوق ئىدى، ئەمما قارار چىقىرىشتا مەسلىھەت بېرىدىغان بىر تۈركۈم يادرولۇق ساھابىلەر قاتلىمى، يەنى «ئالىي شۇرا» (مەسلىھەت كېڭىشى) بار ئىدى.

1. ئالىي شۇرا ئەزالىرى كىملەر ئىدى؟

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يادرولۇق مەسلىھەتچىلىرى ئاساسلىقى «10 مۇبەششەرە» (جەننەت بىلەن خۇش خەۋەر بېرىلگەن 10 ساھابە) ۋە ئەنسارلارنىڭ يېتەكچىلىرىدىن تەركىب تاپقان. ئۇلار ئاساسلىقى مۇھاجىرلاردىن: ئەبۇ بەكرى، ئۆمەر، ئوسمان، ئەلى، ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەۋف، تەلھە، زۇبەير، سەئد ئىبنى ئەبى ۋەققاس، ئەبۇ ئۇبەيدە ئىبنى جەرراھ.. قاتارلىقلار ۋە ئەنسارلاردىن: سەئد ئىبنى مۇئاز، سەئد ئىبنى ئۇبادە، ئۇبەي ئىبنى كەئب، مۇئاز ئىبنى جەبەل قاتارلىق زاتلار ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئەبۇ بەكرى ۋە ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلارنى ئۆزىنىڭ ۋەزىرى دەپ ئاتىغان بولۇپ، ھەدىس شېرىپتە مۇنداق كېلىدۇ:

«لِي وَزِيرَانِ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ: جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ، وَوَزِيرَانِ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ: أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ»

(مېنىڭ ئاسمان ئەھلىدىن ئىككى ۋەزىرىم بار، ئۇلار جىبرىئىل ۋە مىكائىلدۇر. يەر ئەھلىدىن ئىككى ۋەزىرىم بار، ئۇلار ئەبۇ بەكرى ۋە ئۆمەردۇر.) (تىرمىزى رىۋايىتى).

2. تۆۋەندىكىلەرنىڭ باشلامچى ھوقۇقىنى ئاجىزلىتىش ئەھۋالى يۈز بەرگەنمۇ؟

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دەۋرىدىكى باشقۇرۇش سىياسىي تاكتىكىدىن كۆرە، ئىلاھىي ۋە روھىي ئامىللارغا تايانغان بولۇپ، تۆۋەندىكى سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن ھوقۇقنى ئاجىزلىتىش ئەھۋالى يۈز بەرمىگەن:

ئىلاھىي نوپۇز ۋە مۇتلەق ئىتائەت (ۋەھىي): پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام پەقەت بىر سىياسىي رەھبەرلا ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ئىدى. قۇرئان كەرىمدە مۇنداق بۇيرۇلغان:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ﴾

(ئى مۆمىنلەر! ئاللاھقا ئىتائەت قىلىڭلار، پەيغەمبەرگە ۋە ئۆزۈڭلاردىن بولغان ئىش ئۈستىدىكىلەرگە ئىتائەت قىلىڭلار.) (سۈرە نىسا، 59-ئايەت).

شۇڭا پەيغەمبەرگە قارشى تىل بىرىكتۈرۈش سىياسىي ئاسىيلىقلا ئەمەس، بەلكى كۇفرى (دىندىن چىقىش) ھېسابلىناتتى. ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇبەي ئىبنى سەلۇلغا ئوخشاش مۇناپىقلار سۇيىقەست قىلغان تەقدىردىمۇ، ۋەھىي ئارقىلىق ئۇلارنىڭ سىرلىرى ئېچىلىپ قالاتتى.
ئىمان ۋە پىداكارلىق: شۇرا ئەزالىرى دۇنياۋى ھوقۇق ئۈچۈن ئەمەس، ئاخىرەتلىك ساۋاب ئۈچۈن ئەگەشكەن ئىدى. ئۇلار ھوقۇق تالىشىشنى بىر خىل گۇناھ ۋە ئېغىر يۈك دەپ بىلەتتى.
ھەقىقىي مەسلىھەت (شۇرا) تۈزۈمىنى ئومۇملاشتۇرۇش: قۇرئان كەرىمدىكى :
﴿وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ﴾

(ئىشلاردا ئۇلار بىلەن مەسلىھەتلەشكىن) (سۈرە ئال ئىمران، 159-ئايەت)

دېگەن پىرىنسىپ بويىچە، ۋەھىي كەلمىگەن دۇنياۋى ئىشلاردا پەيغەمبىرىمىز ھەقىقىي تۈردە ساھابىلەرنىڭ پىكرىنى ئالاتتى (بەدىردە قۇدۇق تاللاش، ئۇھۇدتا قوشۇن ئورنىنى بەلگىلەش، خەندەكتە سالمان فارىسىينىڭ پىكرىنى ئېلىش قاتارلىقلار). رەھبەر ئۆز قول ئاستىدىكىلەرنىڭ پىكرىگە ھۆرمەت قىلغاندا، قول ئاستىدىكىلەردە رەھبەرنى ئاغدۇرۇش ئىستىكى تۇغۇلمايدۇ، چۈنكى ئۇلار ئۆزلىرىنى دۆلەتنىڭ ئىگىسى ھېس قىلىدۇ.
ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرمەسلىك (ماھارەتكە قاراپ ۋەزىپە بېرىش): ھەربىي قوماندانلىققا خالىد ئىبنى ۋەلىدنى، دىن ئۆگىتىش ۋە قازىلىققا مۇئاز ئىبنى جەبەل ۋە ئەلىنى، پۇل-مۇئامىلە ۋە خەت-چەككە زەيد ئىبنى سابىتنى قويغان. ۋەزىپىلەر مۇقىم بىر ئادەمدە قېتىپ قالمىغاچقا، ھېچكىم ئۆز ئالدىغا مەنپەئەت گۇرۇھى شەكىللەندۈرەلمەيتتى.

ئىككىنچى قىسىم: تۆت خەلىپە دەۋرىدىكى ئالىي كېڭەيش ۋە خىرىسلار

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن ۋەھىي ئۈزۈلدى، دۆلەت كېڭەيدى، سىياسىي ھەرىكەتلەر ساپ ئىنسانىي تەدبىرلەرگە، پىرىنسىپقا ۋە سىياسىي ماھارەتكە تايىنىشقا باشلىدى.

1. ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى (رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) دەۋرى:

شۇرا ئەزالىرى: ئۆمەر، ئوسمان، ئەلى، ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەۋف قاتارلىقلار.
ھالەت ۋە باشقۇرۇش: ئۇنىڭ دەۋرى قىسقا (ئىككى يېرىم يىل) بولۇپ، دۆلەت رىددەت (دىندىن يېنىش) ئۇرۇشلىرى بىلەن مۇرەككەپ كىرىزىسقا دۇچ كەلدى. شۇرا ئەزالىرى ھەتتا ھەزرىتى ئۆمەرمۇ زاكات بەرمىگەنلەر بىلەن ئۇرۇشماسلىقنى تەشەببۇس قىلغاندا، ئەبۇ بەكرى مۇرەسسە قىلماي، مۇتلەق قەتئىيلىك بىلەن شۇ مەشھۇر سۆزىنى قىلدى:

«وَاللَّهِ لَأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ...»

(ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، ناماز بىلەن زاكاتنىڭ ئارىسىنى ئايرىۋەتكەنلەر بىلەن چوقۇم ئۇرۇش قىلىمەن…) (بۇخارى رىۋايىتى).

بۇ خىل قەتئىيلىك ۋە ساداقەت شۇرا ئەزالىرىنى بېسىپ چۈشتى ۋە رەھبەرلىك ئورنىنى سىلكىنمەس قىلدى.

2. ھەزرىتى ئۆمەر (رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) دەۋرى (ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆرنەك):

شۇرا ئەزالىرى: ئوسمان، ئەلى، تەلھە، زۇبەير، ئابدۇرراھمان، سەئد ئىبنى ئەبى ۋەققاس.
باشقۇرۇش سەنئىتى: ھەزرىتى ئۆمەر سىياسىي جەھەتتە ئىنتايىن داهىي رەھبەر ئىدى. ئۇ ئىچكى شۇرا ئەزالىرىنىڭ مەسىلە تۇغدۇرۇپ قويىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا تارىختىكى ئەڭ مۇكەممەل سىستېمىنى قۇردى:
1. يۇقىرى دەرىجىلىك ساھابىلەرنى مەدىنىدە تۇتۇپ تۇرۇش: يادرولۇق شۇرا ئەزالىرىنىڭ باشقا ۋىلايەتلەرگە بېرىپ يەر-مۈلۈك ئېلىشىنى، ئۆز ئالدىغا جامائەت توپلىشىنى چەكلىدى. ئۇلارنى مەدىنىدە يېنىدا مەسلىھەتچى قىلىپ تۇتۇپ قېلىش ئارقىلىق، مەركەزگە بويسۇنماسلىق خەۋپىنى يوقاتتى.
2. قەرەللىك تەكشۈرۈش (مۇسادەرە تۈزۈمى): ۋالىيلارنى تەيىنلەشتىن بۇرۇن بايلىقىنى تىزىملاپ، ۋەزىپىدىن چۈشكەندە ئېشىپ كەتكەن بايلىقىنى دۆلەتكە ئۆتكۈزۈۋالاتتى (ھەتتا سەئد ئىبنى ئەبى ۋەققاس، ئەبۇ ھۇرەيرە قاتارلىق زاتلارمۇ تەكشۈرۈلگەن).
3. ۋەزىپىدىن قالدۇرۇش تۈزۈمى: خالىد ئىبنى ۋەلىدكە ئوخشاش قۇدرەتلىك گېنېراللارنى خەلق ھەددىدىن زىيادە چوڭ كۆرۈپ قالمىسۇن، ھوقۇق مەركەزدىن قاچمىسۇن دەپ ۋەزىپىدىن ئالدى. ۋە شۇ مەشھۇر سۆزىنى قىلدى:
«إِنِّي لَمْ أَعْزِلْ خَالِدًا عَنْ سَخْطَةٍ وَلَا خِيَانَةٍ، وَلَكِنَّ النَّاسَ فُتِنُوا بِهِ...»

(مەن خالىدنى ئۇنىڭغا غەزەپلەنگەنلىكىم ياكى ئۇنىڭ خىيانىتى سەۋەبلىك ئەمەلدىن ئالمىدىم، بەلكى كىشىلەر ئۇنىڭ بىلەن پىتنىگە چۈشۈپ (ئۇنىڭغا بەك چوقۇنۇپ) كېتىشتىن قورقتۇم…)

3. ھەزرىتى ئوسمان (رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) دەۋرى (كىرىزىسنىڭ باشلىنىشى):

ھالەت ۋە كىرىزىس: ھەزرىتى ئوسمان ياشانغان، يۇمشاق ۋە رەھىمدىل زات ئىدى. ئۇ ھەزرىتى ئۆمەر قويغان چەكلىمىلەرنى بىكار قىلىپ، چوڭ ساھابىلەرنىڭ چەتئەللەرگە بېرىشىغا يول قويدى. ئاخىرقى دەۋرلىرىدە شۇراغا مەرۋان ئىبنى ھەكەمگە ئوخشاش ئۆمەۋىي جەمەتىدىكى تۇغقانلىرى كىرىپ قالدى ۋە خەلىپىنىڭ مۆھۈرىنى كونترول قىلىۋالدى (دەسلەپكى چوڭقۇر دۆلەت). باشقا ۋىلايەتلەردىكى ۋالىيلارمۇ ئاساسەن ئوسماننىڭ تۇغقانلىرى بولغاچقا، ئەلى، تەلھە قاتارلىق يادرولۇق شۇرا ئەزالىرى چەتكە قېقىلدى. ھاكىمىيەت ئاستا-ئاستا مەرۋاننىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتتى ۋە بۇ ئاخىرىدا ئىسيانغا ۋە ھەزرىتى ئوسماننىڭ شېھىت قىلىنىشىغا ئېلىپ باردى.

4. ھەزرىتى ئەلى (رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) دەۋرى:

ھالەت ۋە كىرىزىس: ھەزرىتى ئەلى مەزگىلىدە ئالىي قاتلام پارچىلىنىپ، ئىچكى ئۇرۇشلارغا ئايلاندى. ئۇنىڭ كابىنېتىدىكىلەرنىڭ ئۇنى كونترول قىلىۋېلىش خەۋپى بولمىسىمۇ، سىرتقى ۋالىيلار (شام ۋالىيسى مۇئاۋىيە) خەلىپىگە بويسۇنمىدى. ھەزرىتى ئەلى پىرىنسىپچان رەھبەر بولغاچقا سىياسىي مۇرەسسە ۋە ھىلە-مىكىرنى رەت قىلدى. ئەمما ئۆز قوشۇنى ئىچىدىن چىققان خاۋارىجلارنىڭ ئىتائەتسىزلىكى دۆلەت باشقۇرۇش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى.

ئۈچىنچى قىسىم: زامانىۋى سىياسەتتە كابىنېت ۋە شۇرانى تىزگىنلەش تاكتىكىلىرى

غەرب مەركەزلىك زامانىۋى سىياسەتتە، ئىلاھىي ۋەھىيگە تايىنىشمۇ يوق، مۇتلەق ئەخلاقلىق كابىنېت ئەزالىرىمۇ يوق. شۇڭا، دۆلەت رەھبىرى ئۆزىنىڭ ئالىي شۇراسى، كابىنېتى ياكى مىنىستىرلىرى تەرىپىدىن قۇرۇق نامدا قالدۇرۇلماسلىقى ئۈچۈن ماكياۋېللىنىڭ سىياسىي پەلسەپىسى ۋە زامانىۋى ئىلمىي ئۇسۇللارغا تايىنىپ مۇرەككەپ ئىستراتېگىيەلىك مېخانىزملارنى قوللىنىدۇ (Coup-proofing):

1. ھوقۇقنى پارچىلاش ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇش (Divide and Rule / Checks and Balances):

رەھبەر ھەرگىزمۇ بارلىق ھوقۇقنى بىرلا مىنىستىرلىككە ياكى بىرلا شەخسكە يۈكلەپ قويمايدۇ. ئارمىيە مىنىستىرى، ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى ۋە مۇھاپىزەتچى قىسىملارنى بىر-بىرىگە رىقابەتچى قىلىپ قويىدۇ. ئۇلار بىر-بىرىنى نازارەت قىلغانلىقى ئۈچۈن ھەرگىز بىرلىشىۋېلىپ رەھبەرگە قارشى تۇرالمايدۇ.

2. مىنىستىرلارنى پات-پات ئالماشتۇرۇپ تۇرۇش (Frequent Cabinet Reshuffles):

بىر مىنىستىرنىڭ مەلۇم بىر مىنىستىرلىقتا يىللاپ ئولتۇرۇشىغا يول قويۇلمايدۇ. ئۇزۇن تۇرۇپ قالسا، ئۆزىنىڭ «كىچىك پادىشاھلىقىنى» قۇرۇۋالىدۇ. شۇڭا رەھبەر دائىم كابىنېتنى قايتا تەشكىللەش نامىدا ۋەزىپىلەرنى ئالماشتۇرۇپ تۇرىدۇ. بۇ دەرەخنىڭ يىلتىز تارتىشىغا پۇرسەت بەرمىگەنگە ئوخشايدۇ.

3. خەلق بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە باغلاش ۋە ئاممىۋى كۈچ (Direct Mandate / Populism):

كابىنېت ئەزالىرى ئاساسەن تېخنىكىلىق بىيۇروكراتلاردۇر. ئەگەر رەھبەرنىڭ خەلق ئىچىدىكى نوپۇزى يۇقىرى بولسا، كابىنېت ئۇنى يېتىم قالدۇرۇشقا جۈرئەت قىلالمايدۇ. رەھبەر تاراتقۇلار ئارقىلىق خەلققە بىۋاسىتە خىتاب قىلىپ، «مەن خەلق بىلەن بىللە، مىنىستىرلار ئىشنى بۇزۇۋاتىدۇ» دېگەن سىگنالنى بېرىدۇ. خەلقنىڭ قوللىشىنى ئارقا تىرەك قىلغان رەھبەرنى مىنىستىرلار يىقىتالمايدۇ.

4. پاراللېل تۈزۈلمە (Parallel Structures / Kitchen Cabinet):

رەھبەر رەسمىي ھۆكۈمەتتىن سىرت، «رەئىسلىك مەھكىمىسى» ياكى «دۆلەت خەۋپسىزلىك مەسلىھەتچىلىرى» نامىدا ئۆزىگىلا سادىق بولغان ئىچكى چەمبىرەك قۇرىدۇ. رەسمىي مىنىستىرلار پەقەت ئىجراچى بولۇپ قالىدۇ، ھەقىقىي قارارلار رەھبەرنىڭ يېنىدىكى ئىچكى شۇرا ئارقىلىق چىقىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، مەركىزىي بانكا ۋە دۆلەت خەزىنىسى رەھبەرنىڭ مۇتلەق كونتروللۇقىدا بولىدۇ.

5. ئىستىخبارات، سىر تۇتۇش ۋە مەنپەئەت ئورتاق گەۋدىسى (Carrot and Stick):

مۇستەبىت دۆلەتلەردە ئاخبارات (جاسۇسلۇق) ئورگانلىرى پەقەت خەلقنىلا ئەمەس، يۇقىرى دەرىجىلىك مىنىستىرلارنىمۇ كۆزىتىدۇ. ھەر بىر ئەمەلدارنىڭ چىرىكلىك جىنايەتلىرى رەھبەرنىڭ مەخپىي ساندۇقىدا ساقلىنىدۇ. سەللا باش كۆتۈرسە جىنايىتى ئاشكارىلىنىپ يوقىتىلىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، رەھبەر ئۇلارغا غايەت زور مەنپەئەت بېرىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ پىكىرىنى ئۆزىگە باغلايدۇ. «رەھبەر يىقىلسا، كابىنېتمۇ تۈرمىگە كىرىدۇ» دېگەن قورقۇنچ ئۇلارنى رەھبەرنى قوغداشقا مەجبۇرلايدۇ.

6. «چىرىكلىك»نى سىياسىي قورال قىلىش (Weaponization of Anti-Corruption):

زامانىۋى سىياسەتتە، رەھبەرلەر يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنىڭ پارا يېيىشىگە ۋە چىرىكلىشىشىگە ئاتايىن كۆز يۇمىدۇ، ھەتتا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. كابىنېتتىكى ھەر بىر مىنىستىرنىڭ قارا تارىخى (جىنايەت پاكىتلىرى) رەھبەرنىڭ ساندۇقىدا ساقلىنىدۇ. قاچانكى مەلۇم بىر مىنىستىر ھوقۇق تالىشىشقا، قۇتراتقۇلۇق قىلىشقا ياكى گەپ ئاڭلىماسلىققا باشلىسا، رەھبەر دەرھال ئۇنىڭغا «چىرىكلىك قىلغان، دۆلەت مال-مۈلكىنى ئوغىرلىغان» دېگەن سوت ئېچىپ، ئۇنى سىياسىي جەھەتتىن پاكىز يوقىتىۋېتىدۇ. بۇ قورقۇنچ ئىچىدىكى ئەمەلدارلارنى مۇتلەق ئىتائەت قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ.

7. سىياسىي ئاساسى يوق تېخنىكلارنى يۇقىرى كۆتۈرۈش (Technocratization and Marginalizing Politicians):

كابىنېتنى مۇستەقىل سىياسىي ئابرويى بار، خەلق ئارىسىدا چاقىرىق كۈچىگە ئىگە كۈچلۈك سىياسەتچىلەردىن تەشكىللىسە، ئۇلار رەھبەرنىڭ ئورنىنى تارتىۋېلىشقا ئۇرۇنىدۇ. شۇڭا، رەھبەر كابىنېتنى سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە خەلق ئاممىسى بىلەن ئالاقىسى يوق، پەقەت ئۆز كەسپىنىڭ مۇتەخەسسىسى بولغان «تېخنىكلار» (ئىقتىسادشۇناسلار، ئىنژېنېرلار، ئاكادېمىكلار) بىلەن تولدۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ سىياسىي بازىسى بولمىغاچقا، مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى پۈتۈنلەي رەھبەرنىڭ ئېلتىپاتىغا باغلىنىپ قالىدۇ ۋە ئەسلا بىرلىشىپ ئىسيان قىلالمايدۇ.

8. مەنپەئەت تورى قۇرۇش (Patronage Network and Shared Complicity):

رەھبەر كابىنېتتىكى يادرولۇق ئەزالارنى ۋە گېنېراللارنى ئۆزىگە شۇنداق باغلايدۇكى، ئەگەر رەھبەر يىقىلسا، كابىنېت ئەزالىرىمۇ تۈرمىگە كىرىدۇ ياكى ھەممە مۈلكىدىن ۋە جېنىدىن ئايرىلىدۇ. رەھبەر ئۇلارغا غايەت زور ئىمتىياز، تىجارەت مونوپوللۇقى ۋە ھوقۇق بېرىش ئارقىلىق، ئۆزىنى دۆلەتتىكى پۈتۈن بايلىقنىڭ «كاپالەتچىسى»گە ئايلاندۇرىدۇ. شۇڭا مىنىستىرلار رەھبەرنى قوغداشنى — ئۆزلىرىنىڭ پاراۋانلىقىنى ۋە ئائىلىسىنى قوغداش دەپ بىلىدۇ ھەمدە كىم رەھبەرگە قارشى چىقسا، باشقا مىنىستىرلار بىرلىشىپ ئۇنى تىتىپ تاشلايدۇ.

9. تۇققانپەرەسلىك ۋە جەمەت مونوپولى (Nepotism and Kinship Reliance):

نۇرغۇنلىغان سىياسىي تۈزۈلمىلەردە (بولۇپمۇ ئوتتۇرا شەرق ۋە بەزى مۇتەئەسسىپ ئەللەردە)، رەھبەر سىرتقى كىشىلەرگە قەتئىي ئىشەنمەيدۇ. دۆلەتنىڭ ئەڭ نازۇك ۋە خەتەرلىك ھوقۇقلىرى (پايتەخت قوغداش قىسمىنىڭ قوماندانى، دۆلەت بىخەتەرلىك كابىنېتىنىڭ باشلىقى، مەركىزىي بانكا باشلىقى) پەقەت ۋە پەقەت رەھبەرنىڭ ئۆز ئوغۇللىرى، ئاكا-ئۇكىلىرى ياكى كۈيئوغۇللىرىغا بېرىلىدۇ. چۈنكى قانداش تۇغقانلار جەمەتنىڭ پادىشاھلىقىنى ساقلاپ قېلىشتا تەبىئىي ھالدا رەھبەر بىلەن ئوخشاش بىر سەپتە تۇرىدۇ.

10. شەخسكە چوقۇنۇش ۋە رەھبەرنى ئىلاھلاشتۇرۇش (Cult of Personality and Indispensability):

تەشۋىقات ماشىنىلىرى (مېدىيا ۋە مەتبۇئات) ئارقىلىق، رەھبەرنى ئادەتتىكى بىر سىياسەتچى سەۋىيەسىدىن ھالقىتىپ، ئۇنى دۆلەتنىڭ، مىللەتنىڭ ۋە مەۋجۇدىيەتنىڭ «ئالماشتۇرغىلى بولمايدىغان قۇتقۇزغۇچىسى» غا ئايلاندۇرىدۇ. «ئەگەر رەھبەر يىقىلسا، دۆلەت پارچىلىنىدۇ، ۋەتىنىمىز دۈشمەنلەرنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كېتىدۇ» دېگەن ئىدىيە كابىنېتقا ۋە پۈتۈن خەلققە سىڭدۈرۈلىدۇ. نەتىجىدە، كابىنېت ئەزالىرى رەھبەرگە قارشى ھەرقانداق كىچىككىنە سۇيىقەستنىمۇ دۆلەتكە ۋە مىللەتكە قىلىنغان خىيانەت دەپ قارايدىغان پىسخىكىلىق بېقىندىلىققا چۈشۈپ قالىدۇ.

تۆتىنچى قىسىم: رەھبەرلىك سەنئىتىنى يوقىتىشنىڭ بەدىلى (تارىخىي ۋە زامانىۋى مەغلۇبىيەت مىساللىرى)

نەزەرىيەلىك تەھلىلنى تارىختا رەھبەرنىڭ ئۆز كابىنېتى تەرىپىدىن قورچاققا ئايلاندۇرۇلۇپ، دۆلەتنىڭ يىمىرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان مەغلۇپ بولغان مىساللار بىلەن بىرلەشتۈرگەندە بۇ تېمىنىڭ ماھىيىتى تېخىمۇ يورۇپ بېرىدۇ. مەيلى قايسى دەۋر، قايسى قىتئەدە بولمىسۇن، كابىنېتنىڭ ھوقۇقنى مونوپول قىلىۋېلىشى پاجىئە بىلەن ئاياغلاشقان:

1. ئىسلام تارىخىدىكى پاجىئە: ئابباسىيلار خەلىپىلىكى ۋە چەكسىز ھوقۇقلۇق ۋەزىرلەر

ئابباسىيلار خەلىپىلىكىنىڭ ئوتتۇرا ۋە ئاخىرقى مەزگىللىرىدە خەلىپىلەر ھوقۇقنى تۈرك ۋە پارس قۇماندانلىرىغا، شۇنداقلا چوڭ ۋەزىرلەرگە (ئالىي شۇرا ئەزالىرىغا) ئۆتكۈزۈپ بەردى. بارا-بارا «ئەمىرۇل ئۇمەرا» (أَمِير الأُمَرَاء - ئەمىرلەرنىڭ ئەمىرى / باش قوماندان) دەپ ئاتالغان ۋەزىرلەر خەلىپىنى پۈتۈنلەي قورچاققا ئايلاندۇرۇپ قويدى. خەلىپە پەقەت جۈمە خۇتبىلىرىدە ئىسمى ئاتىلىدىغان بىر دىنىي سىمۋولغىلا ئايلىنىپ قېلىپ، ئوردىدىكى مىنىستىرلار كىمنى خەلىپە قىلىشنى، كىمنى كۆزىنى كور قىلىپ زىندانغا تاشلاشنى ئۆزلىرى قارار قىلىدىغان ھالەتكە يەتتى. خەلىپە قارار چىقىرىش ۋە ھەربىي كۈچنى تىزگىنلەش ھوقۇقىنى يوقاتقاندا، كابىنېت پۈتۈن دۆلەتكە خوجايىن بولۇۋېلىپ دۆلەتنى زاۋاللىققا ئېلىپ باردى، ئاخىرىدا موڭغۇللارنىڭ بېسىپ كىرىشى بىلەن بىر پۈتۈن ئىمپېرىيە گۈمۈرۈلۈپ چۈشتى.

2. زامانىۋى سىياسەتتىكى پاجىئە: سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشى (1991-يىلدىكى «ئاۋغۇست سىياسىي ئۆزگىرىشى»)

سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئاخىرقى رەھبىرى مىخائىل گورباچېۋ (Mikhail Gorbachev) نىڭ باشتىن كەچۈرگەنلىرى زامانىۋى باشقۇرۇش مەغلۇبىيىتىنىڭ ئەڭ مۇكەممەل ئۆرنىكىدۇر. 1991-يىلى 8-ئايدا، گورباچېۋ قىرىمدا دەم ئېلىۋاتقاندا، ئۇ ئۆز قولى بىلەن تەيىنلىگەن ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك كابىنېت ئەزالىرى — يەنى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى، دۆلەت بىخەتەرلىك كومىتېتى (KGB) نىڭ باشلىقى، ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى ۋە مۇئاۋىن پرېزىدېنت قاتارلىق ئەڭ يادرولۇق سەككىز ئادەم بىرلىشىۋېلىپ «جىددىي ھالەت كومىتېتى» قۇرغان ۋە رەھبەرنى نەزەربەند قىلىپ، ھوقۇقنى تارتىۋالغان. گەرچە بۇ سىياسىي ئۆزگىرىش 3 كۈندىلا مەغلۇپ بولغان بولسىمۇ، ئەمما ئۆز كابىنېتى تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلۇشقا ئۇرۇنۇلۇشى مەركەزنىڭ نوپۇزىنى يەر بىلەن يەكسان قىلدى. شۇ يىلىنىڭ ئاخىرى دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت بولغان سوۋېت ئىتتىپاقى پۈتۈنلەي پارچىلىنىپ يوقالدى. بۇنىڭدىن چىقىدىغان ساۋاق شۇكى: رەھبەر ئەگەر ئارمىيە، ئىستىخبارات ۋە ئىچكى ئىشلار ھوقۇقىنى ئۆز-ئارا تەڭپۇڭلاشتۇرماي، ئۇلارنىڭ بىرلىشىپ كېتىشىگە پۇرسەت بېرىپ قويسا، ئاخىرىدا ئۆز كابىنېتىنىڭ مەھبۇسىغا ئايلىنىپ قالىدۇ.

3. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىكى سىياسىي بوھران: قورچاق سۇلتانلار

ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ چېكىنىش دەۋرىگە كەلگەندە، ئالىي رەھبەرنىڭ ھوقۇقىنىڭ يادرولۇق ھەربىي-سىياسىي سەرخىللار (يەنى سەدرىئەزەم ۋە يېڭىچەرى قوشۇنى قوماندانلىرى) تەرىپىدىن تارتىۋېلىنىشى كۆپ قېتىم يۈز بەرگەن. مەسىلەن، 17-ئەسىردىكى ياش ۋە ئىسلاھاتچى سۇلتان گەنچ ئوسمان (ئوسمان II) دۆلەتتىكى چىرىكلىشىپ كەتكەن ھەربىي ۋە مەمۇرىي كابىنېتنى (يېڭىچەرىلەرنى) يېڭىلىماقچى ۋە دۆلەتنى قۇتقۇزماقچى بولغان. ئەمما ئۇنىڭ كابىنېتىدىكى مۇتەئەسسىپ ۋەزىرلەر ۋە ھەربىي باشلىقلار تىل بىرىكتۈرۈپ، سۇلتاننى ئوردىدىن سۆرەپ چىقىپ ھاقارەتلەپ شېھىت قىلغان. شۇنىڭدىن كېيىن، ئوسمانلى تارىخىدا نەچچە ئون يىللاپ «كابىنېت كىمنى سۇلتان قىلماقچى بولسا تەختكە چىقىرىدىغان، كىمنى ياقتۇرمىسا بوغۇپ ئۆلتۈرىدىغان» دەھشەتلىك تارىخىي تىراگېدىيە بارلىققا كېلىپ، دۆلەتنىڭ پارچىلىنىش قەدىمىنى تېزلەتكەن.

4. يېقىنقى زامان دىكتاتورلىرىنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى: ئۆز ئىچكى كابىنېتى تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلۇش

ھازىرقى زامان سىياسىتىدە سىز ئەڭ ئىشىنىدىغان كابىنېت ئەزالىرىڭىز كىرىزىس يېتىپ كەلگەندە سىزنى ئەڭ ئاۋۋال قۇربانلىق قىلىدىغان شەخسلەر بولۇپ چىقىدۇ.

سوداندىكى ئۆمەر ئەلبەشىر: ئۇ دۆلەتنى 30 يىل قاتتىق قوللۇق بىلەن باشقۇردى، ئۆزىگە ئەڭ سادىق دەپ قارىغان شەخسلەرنى (مەسىلەن مۇئاۋىن پرېزىدېنتى ئىبنى ئەۋف ۋە ھەربىي قوماندان ھەمەتى قاتارلىقلارنى) ئەڭ يۇقىرى ھوقۇقلارغا تەيىنلىدى. ئەمما 2019-يىلى خەلق نارازىلىقى پارتلىغاندا، دەل شۇ ئۆزى يېتىشتۈرگەن كابىنېت ئەزالىرى ئۇنىڭغا قارشى بىرلىشىپ، رەھبەرنى ئاغدۇرۇپ تۈرمىگە تاشلىدى ۋە ئۆزلىرى ھاكىمىيەتنى تارتىۋالدى.

زىمبابۋېدىكى روبېرت مۇگابې: ئۇمۇ 2017-يىلى دەل ئۆزى ئەڭ ئىشىنىدىغان مۇئاۋىن پرېزىدېنتى ۋە ئارمىيە باشلىقلىرى (ئىچكى كابىنېتى) تەرىپىدىن سىياسىي ئۆزگىرىش قىلىنىپ، قورچاققا ئايلاندۇرۇلۇپ ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلاندى. بۇلاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، رەھبەر ئەگەر تۈزۈملۈك نازارەت ۋە خەلقنىڭ يۆلەنچىسىدىن ئايرىلىپ قېلىپ، پەقەتلا قول ئاستىدىكى گېنېراللارنىڭ ۋە مىنىستىرلارنىڭ «ساداقىتىگىلا» ئىشەنسە، خەتەر كەلگەندە ئەڭ ئالدى بىلەن شۇلار تەرىپىدىن يوقىتىلىدۇ.

ئومۇمىي خۇلاسە

دۆلەت مەيلى دىنىي ھاكىمىيەت بولسۇن، ياكى دۇنياۋى ھاكىمىيەت بولسۇن، ئالىي رەھبەر بىلەن يۇقىرى قاتلام كابىنېت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ھەردائىم دىنامىكىلىق بىر تەڭپۇڭلۇقنى تەلەپ قىلىدۇ.

ئىسلامنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە بۇ تەڭپۇڭلۇق كۈچلۈك ئىمان، تەقۋادارلىق، ۋەھىي نازارىتى، رەھبەرنىڭ جەلپكارلىقى ۋە ئادالەت تۇيغۇسى ئۈستىگە قۇرۇلغان ۋە مۇقەددەس غايە بىلەن ساقلانغان. شۇنداقتىمۇ ھەزرىتى ئۆمەر كەلگۈسىدىكى خەۋپلەرنى كۆرۈپ يېتىپ، قاتتىق سىستېمىلىق نازارەت ئورناتقان.

بۈگۈنكى كۈندە بولسا، ئىنسانلاردىكى سىياسىي ھەۋەس ۋە مەنپەئەتپەرەسلىك ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغان بولغاچقا، رەھبەرلەر پەقەت ئەخلاققىلا ئەمەس، بەلكى «سوغۇققانلىق بىلەن لايىھەلەنگەن تۈزۈم» گە تايىنىشقا مەجبۇر. يەنى بۈگۈنكى كۈندە دۆلەتنىڭ پرېزىدېنتلىرى ئۆزىنىڭ كابىنېتىغا پەقەتلا «بۇلار ماڭا سادىق ئادەملەر» دەپ ئىىشنىپ ئولتۇرمايدۇ، بەلكى ھوقۇقنى تارقىتىش، بۆلۈپ باشقۇرۇش، ئىستىخبارات ئارقىلىق نازارەت قىلىش ۋە مەنپەئەتنى ئورتاقلاشتۇرۇش قاتارلىق مۇرەككەپ تاكتىكىلارنى قوللىنىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ تىل بىرىكتۈرۈشىگە پۇرسەت بەرمەسلىك ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىدۇ.

تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، قاچانكى رەھبەر بىر تۈركۈم كىشىلەرگە ھەددىدىن زىيادە ھوقۇق ۋە ئىمتىياز بېرىپ قويۇپ، ئۇلارنىڭ ئۆز-ئارا نازارىتىنى بوشاشتۇرۇپ قويسا، رەھبەر قۇرۇق شەكىلگە چۈشۈپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. ھوقۇقنى كونترول قىلىشنىڭ سىرى كابىنېتنى يوق قىلىۋېتىش ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى بىر-بىرىگە مۇھتاج، بىر-بىرىگە ماسلاشقان ھالدا تەڭپۇڭلاشتۇرۇپ تۇتۇپ تۇرۇشتىدۇر. يۇقىرى قاتلامنىڭ بىرلىكى ۋە ساداقىتى ئادالەت بىلەن بىللە سىستېمىلىق كونترول مېخانىزمىغا باغلانغاندىلا، ئاندىن ھۆكۈمرانلىق مۇقىم ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك بولىدۇ.

بۇ تارىخىي ۋە سىياسىي ئانالىزلاردىن مۇنداق يادرولۇق ۋە كەسكىن تۆت پىرىنسىپ يەكۈنلىنىدۇ:

بىرىنچى: شەخسكە ئەمەس، تۈزۈمگە سادىق قىلىش سەۋىيەسى بەرپا قىلىش. ئالىي رەھبەر كابىنېت ئەزالىرىنىڭ پەقەت ئۆزىگىلا خۇشامەت قىلىدىغانلارغا ئايلىنىپ قېلىشىغا يول قويماسلىقى كېرەك. ئىسلامدىكى شۇرا تۈزۈمى مەلۇم شەخسكە ئەمەس، ئاللاھنىڭ ھۆكمى ۋە ئىسلامىي دۆلەتنىڭ ئالىي مەنپەئەتىگە (يەنى قۇرۇلما ۋە قانۇنغا) سادىق بولۇشنى تەكىتلەيدۇ. مۇنتىزىم نازارەت بولمىسا، شەخسىي ساداقەت ئىنتايىن ئەرزىمەس نەرسە بولىدۇ.
ئىككىنچى: ئالىي رەھبەر خەلقنىڭ قوللىشىدىن قەتئىي ئايرىلىپ قالماسلىقى كېرەك. رەھبەرنى قوغدايدىغان ئەڭ ئاخىرقى ۋە ئەڭ قۇدرەتلىك سېپىل — كابىنېتتىكى مىنىستىرلار ياكى قوراللىق قىسىملار ئەمەس، بەلكى خەلق ئاممىسىدۇر. كابىنېت رەھبەرنى ئاغدۇرۇۋەتكەندە قولغا كېلىدىغان پايدا-زىياننى خەلقنىڭ قوزغىلىپ كېتىشى بىلەن سېلىشتۇرۇپ باقىدۇ. ئەگەر ئالىي رەھبەرنىڭ خەلق ئىچىدىكى نوپۇزى ئىنتايىن ئۈستۈن بولسا، ھوقۇقنى چاڭگىلىغا ئالماقچى بولغانلار داۋاملىق يوشۇرۇنۇشقا مەجبۇر بولىدۇ.
ئۈچىنچى: ھوقۇقنى تىزگىنلەشتە «ئادالەت» ۋە «ھېساب ئېلىش» نى تەڭ يۈرگۈزۈش. ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ دۆلەت باشقۇرۇش سەنئىتىدىكى ئەڭ ئۇلۇغۋار تەرەپ — ئۇ كابىنېت ئەزالىرىغا مۇتلەق ئىشەنچ قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇلارنىڭ ھېساباتىنى ۋە مال-مۈلكىنى تەكشۈرۈشنى ھەرگىز بوشاشتۇرمىغان. زامانىۋى سىياسەتتىمۇ ئەمەلدارلارنىڭ مەنپەئەت تورى ۋە ئىقتىسادىي مونوپولى بۇزۇپ تاشلىنىپ تۇرمىسا، ئۇلار ئۆز ئالدىغا دۆلەت ئىچىدىكى دۆلەتكە ئايلىنىدۇ.
تۆتىنچى: ئەخلاقىي پىرىنسىپ بىلەن سىياسىي رېئالىزمنى مۇكەممەل بىرلەشتۈرۈش. بىر مۇۋەپپەقىيەتلىك رەھبەر ھەزرىتى ئەبۇ بەكرىدەك ئېغىر كىرىزىسقا ئۆز پىرىنسىپى بىلەن تاقابىل تۇرالايدىغان مەنىۋى قۇۋۋەتكە ئىگە بولۇشى؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ھەزرىتى ئۆمەردەك قول ئاستىدىكىلەرنىڭ ئىنسانىي ئاجىزلىقلىرىنى (مەنپەئەتپەرەسلىكىنى) ئالدىن كۆرۈپ، سىستېما ۋە نازارەت ئارقىلىق سۇيىقەستچىلەرنىڭ پەيدا بولۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان سىياسىي ھوشيارلىققا ئىگە بولۇشى شەرت.

مىھرىبان رەببىمىز بىز شەرقىي تۈركىستانلىقلارغىمۇ 21-ئەسىردە مۇستەقىل ئىسلامىي دۆلەت قۇرۇش نىئمىىتنى ئاتا قىلسۇن، ئادالەتلىك رەھبەرلىرىمىزنى ۋە رەھبەرلىك سىستېمىسى قۇرۇپ چىقىشىمىزغا نىسىپ قىلسۇن، ئامىن!