تەخمىنەن ئوقۇش ۋاقتى 15 مىنۇت
بسم الله الرحمن الرحيم
ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرىدىكى دۆلەتچىلىك ۋە سىياسىي ھېكمەتلەر
ئۇيغۇر خەلقى ئۇزۇن تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا نۇرغۇنلىغان سىياسىي، ھەربىي ۋە ئىجتىمائىي بوران-چاپقۇنلارنى باشتىن كەچۈرگەن بولۇپ، بۇ جەرياندا يەكۈنلەنگەن ھاياتلىق تەجرىبىلىرى ماقال-تەمسىللەر شەكلىدە بىزگىچە يېتىپ كەلگەن. گەرچە بىر قىسىم كىشىلەر ماقال-تەمسىللەرنى پەقەت ئادەتتىكى تۇرمۇش ساۋاقلىرى دەپ ئويلىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ئىچىدە دۆلەت باشقۇرۇش، مۇداپىئە، رەھبەرلىك سەنئىتى ۋە سىياسىي ھوشيارلىققا ئائىت ئىنتايىن چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك ھېكمەتلەر يوشۇرۇنغان.
تۆۋەندە بىز مەخسۇس دۆلەتچىلىككە ئائىت ئۇيغۇر ماقال-تەمسىللىرىنى مەنبەلىرى بىلەن سىلەرگە سۇنىمىز.
1. دۆلەتنىڭ ئۇلى: ئىتتىپاقلىق ۋە قانۇن ئىدارە قىلىش
ھەرقانداق بىر قۇدرەتلىك ھاكىمىيەتنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئاساسى ئۇنىڭ ئىچكى جەھەتتىكى ئۇيۇشۇش كۈچى ۋە قانۇن-تۈزۈملەرنىڭ ئادىللىقىدۇر. خەلقىمىز بۇ توغرىسىدا ئىنتايىن ئۆتكۈر پىكىرلەرنى قالدۇرغان.
تارىخىي قورغانلارنىڭ خارابىلىكلىرى – دۆلەتچىلىكنىڭ شاھىتى
ئىتتىپاقلىق ۋە بىرلىكنىڭ زۆرۈرىيىتى
“ئايرىلغاننى ئېيىق يەر، بۆلۈنگەننى بۆرە يەر.”
بۇ ماقال دۆلەتچىلىكنىڭ ئەڭ تۈپ ئاساسى بولغان ئىتتىپاقلىق ۋە بىرلىكنىڭ مۇھىملىقىنى ناھايىتى ئوبرازلىق يورۇتۇپ بېرىدۇ. تارىخىي نۇقتىدىن ئالغاندا، بىر مىللەت ياكى دۆلەت ئىچكى جەھەتتىن پارچىلىنىپ، كوللېكتىپ گەۋدىدىن ئايرىلغاندا، تاشقى دۈشمەنلەر (ئېيىق ياكى بۆرە بىلەن سۈپەتلەنگەن) ئۈچۈن ئاسان ھوجۇم قىلىدۇ. دۆلەتنىڭ كۈچى ھەمىشە جامائەتچىلىك ۋە ئامما بىلەن بىللە بولۇشتا.
(مەنبە: ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرى ۋە ئۇنىڭ يەشمىسى، ئايبېك ئۆمەر ئۇيغۇرى، 52-بەت)
“ئون دەرۋىش بىر پالاستا ئۇخلايدۇ، ئىككى پادىشاھ بىر مەملىكەتكە سىغمايدۇ.”
بۇ ماقال سىياسىي ھوقۇقنىڭ مۇتلەقلىقىنى ۋە بىر مەركەزگە جەم بولۇش زۆرۈرىيىتىنى بايان قىلىدۇ. مەنىۋى دۇنيادا كىشىلەر ئۆزئارا كەڭ قورساق بولالىسىمۇ، ئەمما سىياسىي ھاكىمىيەتتە «قوش رەھبەرلىك» ياكى ھوقۇق تالىشىش دۆلەتنى خاراب قىلىدۇ. ئىككى ھاكىمىيەتنىڭ بىر يەردە بولۇشى ئۇرۇش ۋە قالايمىقانچىلىقنىڭ مەنبەسىدۇر.
(مەنبە: مۇتەپەككۇرلارنىڭ ئېيتقانلىرى - سەئىدى مۇنداق دەيدۇ، 5-بەت)
قانۇن ۋە تۈزۈمنىڭ مۇقەددەسلىكى
“دۆلەت قانۇن بىلەن مەزمۇت تۇرىدۇ.”
بۇ ھېكمەت دۆلەتچىلىكنىڭ ئەڭ مۇھىم ئۇلى بولغان «قانۇن ئىدارە قىلىش» پىرىنسىپىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. دۆلەت پەقەت قورال ياكى كۈچ بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئادىل قانۇن-تۈزۈملەر بىلەن مۇقىملىشىدۇ. رەھبەرلەر (بەگلەر) قانۇن ئارقىلىق ئەلنى تۈزەيدۇ، قانۇن بولمىغان يەردە قالايمىقانچىلىق ۋە زۇلۇم باش كۆتۈرىدۇ.
(مەنبە: قۇتادغۇبىلىك رومانى، يارمۇھەممەت تاھىر تۇغلۇق، 371-بەت)
“ئەلنىڭ نۇقتىسى ۋە قولىنى ئىككى نەرسىدۇر، بىرى، ھوشيارلىق، يەنە بىرى، مەملىكەتنىڭ ئاساسى بولغان قانۇن.”
قانۇن بولسىمۇ ھوشيارلىق بولمىسا، دۆلەت سىرتتىن كەلگەن خەتەرلەرگە تاقابىل تۇرالمايدۇ؛ ھوشيارلىق بولسىمۇ قانۇن بولمىسا، دۆلەت ئىچىدە ئادالەتسىزلىك يامرايدۇ. بۇ ئىككىسى بىر-بىرىنى تولۇقلايدۇ.
(مەنبە: ھېكىمەتلىك سۆزلەر، ھاجى ئەخمەت كۆلتېكىن، ئابدۇرېھىم سابىت، 25-بەت)
2. رەھبەرلىك سەنئىتى: سالاھىيەت، مەسئۇلىيەت ۋە ئادەم ئىشلىتىش
دۆلەت ئاپپاراتىنى كىم باشقۇرىدۇ؟ كادىرلار قانداق تاللىنىدۇ؟ ئۇيغۇر ماقاللىرىدە رەھبەرلىك ئورنىنىڭ بەلگىلىك سۈپەت، ئەقىل-پاراسەت ۋە ئادالەت تەلەپ قىلىدىغانلىقى شەرھلەنگەن.
ئادالەت ۋە ئەقىل دۆلەتنى باشقۇرۇشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قورالدۇر.
كادىر تاللاش ۋە سۈپەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش
- “ساپاسىز سەرگەردىندىن ساپالىق نۆكەر ياخشى.”
بۇ سىياسىي قۇرۇلمىدا سۈپەتنىڭ سانغا قارىغاندا مۇھىم ئىكەنلىكىنى، دۆلەت ئۈچۈن سادىق ۋە قابىلىيەتلىك خادىملارنىڭ زۆرۈرلۈكىنى خۇلاسىلەيدۇ. (مەنبە: ئۇيغۇر خەلق ماقال تەمسىللىرى، 1-توم، 560-بەت)
- “ئېشەككە ئالتۇن ئېگەر توقۇلسىمۇ، يەنىلا ئېشەكتۇر.”
ئەسكى بىر ئادەم نەقەدەر يۇقىرى ئورۇندا بولسۇن، ئۇ ئۆزىنىڭ ئەسكىلىكىدىن ۋاز كەچمەيدۇ. دۆلەت باشقۇرۇشتا ئورۇن بىلەن ئادەمنىڭ سۈپىتىنىڭ ماس كېلىشى مۇھىم. (مەنبە: ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرى ۋە ئۇنىڭ يەشمىسى، 274-بەت)
- “ياخشىنى ماختىساڭ يارىشىدۇ، ياماننى ماختىساڭ ئاداشىدۇ.”
دۆلەتنى ئىدارە قىلىشتا ھەقىقىي ياراملىق، مىللەتپەرۋەر ئادەملەرنى تەقدىرلەش كېرەك. نالايىق كىشىلەرنى يۇقىرى ئورۇنغا قويۇش سىياسىي چىرىكلىككە ۋە زاۋاللىققا ئېلىپ بارىدۇ. (مەنبە: ئوخشاش كىتاب، 19-بەت)
- “ياخشى ئەقىل كۆپتىن چىقار، يامان ئەقىل دۆتتىن.”
سىياسەتتە كېڭىشىش (مەشۋەرەت) نىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسىتىدۇ. يەككە-يېگانە كىشىلەرنىڭ قارارلىرى دۆلەتنى خاتا يولغا باشلايدۇ. (مەنبە: ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرى، مۇھەممەت رەھىم، 76-بەت)
ھوقۇقنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە يېڭى ئەمەلدارلارنىڭ ئاپىتى
تارىختا يېڭى ئۆسكەن ئەمەلدارلارنىڭ خەلققە سالغان زۇلۇمى تىللاردا داستان بولغان.
“بەگىمسنىمە يۈك بەگ بولۇرسا، بەلتەر سايۇ بەرگە سالۇر، ئاتا قامىسنىما يۈق ئاتىغ بولۇرسا، ئارت سايۇ مايا قايۇر.”
(مەنىسى: ئىلگىرى ئەمەل تۇتمىغان كىشى تۇيۇقسىز ئەمەلگە ئېرىشسە، ھەر قەدەمدە قامچا ئۇرار). بۇ قەدىمكى سۆز دۆلەت ئاپپاراتىدىكى لاياقەتسىز كىشىلەرنىڭ ئۆز كۈچىنى كۆرسىتىپ قويۇش ئۈچۈن خەلققە زۇلۇم قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دۆلەتنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن ھوقۇقنىڭ مەسئۇلىيىتىنى ھېس قىلالايدىغان پىشقان كىشىلەر بولۇشى شەرت. (مەنبە: ئۇيغۇر خەلق ماقال تەمسىللىرى، 1-توم، 27-بەت)
“بەگ بەگلىك ئىشىنى ئۆز ۋاقتىدا ئورۇنلىمىسا، قوش سېلىپ قوغلارىمۇ ئۆنىگە يېتىشەلمەيدۇ.” ئەگەر بىر رەھبەر ئۆز ئۈستىدىكى دۆلەت ئىشلىرىنى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى تەدبىرلىرىنى دەل ۋاقتىدا ئىجرا قىلماي سوزۇپ يۈرسە، پۇرسەت قولدىن كەتكەندە ئۇنى قايتۇرۇپ كەلگىلى بولمايدۇ. (مەنبە: قۇتادغۇبىلىك رومانى، 133-بەت)
“بەگلىك ئەقىل-پاراسەتلىكلەرگە نېسىپ بولسا، ئەل راھەت-پاراغەت تاپىدۇ.” بىر دۆلەتنىڭ بەخت-سائادىتى رەھبەرلىك ئورنىدا تۇرغانلارنىڭ سۈپىتىگە باغلىق. (مەنبە: قۇتادغۇبىلىك رومانى، 113-بەت)
3. ھاكىمىيەت بىلەن خەلق مۇناسىۋىتى: ئەلنىڭ قۇدرىتى
پادىشاھلىق ياكى ھۆكۈمەت مەۋھۇم ئۇقۇم ئەمەس، ئۇ يەر يۈزىدىكى رېئال خەلققە تايىنىدۇ. خەلقنىڭ نارازىلىقى دۆلەتنىڭ يىقىلىشىدىكى ئەڭ بىۋاسىتە ئامىلدۇر.
خەلق — ھەرقانداق كۈچلۈك ھاكىمىيەتنىڭ يىلتىزى
خەلق — دۆلەتنىڭ تايانچى
“پادىشاھلىق ئەل بىلەن، تۆمۈرچىلىك يەل بىلەن.”
تۆمۈرچىنىڭ ئوچىقى يەل (باۋا) بولمىسا يانمىغىنىدەك، بىر پادىشاھ ياكى رەھبەرنىڭ ھاكىمىيىتىمۇ خەلقنىڭ قوللىشى بولمىسا پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ. (مەنبە: ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرى، مۇھەممەت رەھىم، 27-بەت)
شۇنىڭغا ئوخشاشلا، “پادىشاھنىڭ ھاجىتى پۇقراغا چۈشەر.” دېگەن سۆز گەرچە بىر ھاكىمىيەت كۈچلۈك بولسىمۇ، ئۆز سىياسەتلىرىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشتە ئادەتتىكى پۇقرالارنىڭ ئەمگىكى ۋە ساداقىتىگە موھتاج ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. (مەنبە: ئالىم ھېمىت، ئايگۈل تۇرسۇن نەشرى، 93-بەت)
خەلق قوزغىلىشىنىڭ خەتىرى
“تەۋرەپ كەتكەن ئەلدىن قورق، يامراپ كەلگەن سەلدىن قورق.”
ئەگەر بىر دۆلەتتە خەلقنىڭ كۆڭلى تەۋرەپ، ئىجتىمائىي تىنچلىق بۇزۇلسا، ئۇنىڭ ۋەيران قىلىش كۈچى خۇددى توسالغۇنى بىلىپ بولمايدىغان سەلگە ئوخشايدۇ. (مەنبە: مۇھەممەت رەھىم، 27-بەت)
“ئەل قوزغالسا تەخت قوزغىلار.”
ھەرقانچە كۈچلۈك تەخت بولسىمۇ، ئەگەر ئۇ خەلقنىڭ ئىرادىسىگە قارشى تۇرسا ۋە خەلق قوزغالسا، ئۇ تەختنىڭ ئۆرۈلۈشى مۇقەررەر. (مەنبە: ئۇيغۇر خەلق ماقال تەمسىللىرى، 1-توم، 37-بەت)
بۇنىڭدىن سىرت، سۆز ئەركىنلىكى ۋە ئاممىۋى پىكىر ھەققىدىمۇ قىممەتلىك قاراشلار بار: “دەريانى توسقىلى بولار، ئەلنىڭ ئاغزىنى توسقىلى بولماس.” — خەلقنىڭ نارازىلىقىنى مەڭگۈلۈك بوغۇپ قويغىلى بولمايدۇ.
“بالا يىغلىمىغۇچە ئەمچەك سالماس.” — ئەگەر خەلق ئۆز دەرد-ئەھۋالىنى يۇقىرى قاتلامغا ئىنكاس قىلمىسا، مەسىلىلەرگە تەدبىر قوللىنىلمايدۇ.
📊 خەلق بىلەن ھاكىمىيەت ئوتتۇرىسىدىكى دىئالېكتىكىلىق مۇناسىۋەت:
| ھاكىمىيەتنىڭ ھالىتى | خەلقنىڭ ھالىتى | ئاقىۋەت |
|---|---|---|
| ئادىل، كۆيۈمچان | سادىق، ئىتتىپاق | دۆلەت گۈللىنىدۇ، قۇدرەت تاپىدۇ |
| زالىم، بېسىمچى | غەزەپلەنگەن، تەۋرىگەن | تەخت قوزغىلىدۇ، ھاكىمىيەت ئۆرۈلۈشى مۇمكىن |
| غاپىل، دۆت | نادان، قايمۇققان | تاشقى كۈچلەرگە ئولجا بولىدۇ |
“خەلق ياخشى بولسا بەگمو ياخشى بولىدۇ، خەلق ئەسكىلىك قىلسا بەگمو ئەسكىلىك قىلىدۇ.” — بۇ دۆلەتنىڭ سۈپىتىنى خەلقنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسى، ئەخلاقى ۋە ئىنتىزامچانلىقى بەلگىلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. (مەنبە: قۇتادغۇبىلىك رومانى، 371-بەت)
4. مۇداپىئە، دىپلوماتىيە ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھوشيارلىق
بىر دۆلەت پەقەت ئىچكى جەھەتتىن ياخشى باشقۇرۇلۇپلا قالماي، تاشقى دۈشمەنلەرگىمۇ دىققەت قىلىشى شەرت. دىپلوماتىيە ۋە ھەربىي تەييارلىق ھايات-ماماتلىق مەسىلىدۇر.
قالقان ۋە قىلىچ — دۆلەتنىڭ تاشقى كۈچلەر ئالدىدىكى قورغانىدۇر.
قۇدرەت ۋە تەييارلىقسىز دۆلەتنىڭ زاۋالى
“دەرەخ قاتتىق بولمىسا، قۇرت بوزەك قىلار.”
ئەگەر بىر قۇرۇلما ئاجىز بولسا، دۈشمەنلەرنىڭ ئاسانلا سىڭىپ كىرىپ زاۋاللىققا يۈزلەندۈرىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. (مەنبە: 1-توم، 560-بەت)
“تور باغلىمىغان ئۆمۈچۈك پاشارات تۇتالماس.”
«تور» دۆلەتنىڭ مۇداپىئە سىستېمىسى، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنى كۆرسىتىدۇ. سىستېمىسىنى پۇختا قۇرمىسا، ھەرقانچە كۈچ چىقارسىمۇ دۆلەت مەنپەئەتى قوغدىلالمايدۇ. (مەنبە: ئايبېك ئۆمەر ئۇيغۇرى، 98-بەت)
“دۈشمەننى تىل بىلەن ئەمەس، تىغ بىلەن قوغلا.”
دىپلوماتىيەنىڭلا كاپالەت بولالمايدىغانلىقىنى، ھەقىقىي ھەربىي كۈچنىڭ زۆرۈرلۈكىنى كۆرسىتىدۇ.
شۇڭا ئەجدادلار: “يەر قۇتى بەلەك سۇ قۇتى تەرك” (يەرنىڭ خاسىيىتى باتۇرلۇقتا) دەپ تەكىتلىگەن. زېمىننى پەقەت قەھرىمانلىق بىلەنلا قوغدىغىلى بولىدۇ. (مەنبە: 1-توم، 27-بەت)
سىياسىي ئاگاھلاندۇرۇش ۋە خەتەرنى سېزىش
- “ئېسىڭ باردا ئېتەك ياپ.”
دۆلەت تېخى تىنچ ۋاقتىدىلا كەلگۈسىدىكى خەتەرلەرنى ئالدىن ئويلاپ، سىرىنى، ئاجىزلىقىنى تاشقى دۈشمەنلەردىن ساقلاشنى كۆرسىتىدۇ. (مەنبە: ئايبېك ئۆمەر ئۇيغۇرى، 274-بەت)
- “بېخۇدلۇق ئەلگە ئاپەت، ھوشيارلىق ئەلگە سائادەت كەلتۈرىدۇ.”
بېخۇدلۇق — سىياسىي جەھەتتىكى غاپىللىق، دۈشمەننىڭ پىلانلىرىدىن خەۋەرسىز قېلىشنى بىلدۈرىدۇ. مىللەت بېخۇد بولۇپ قالسا، تۇيۇقسىز ئاپەتتە ھالاك بولىدۇ. (مەنبە: بەخىت سائادەت ئەلچىسى يۈسۈپ خاس ھاجىپ، 70-بەت)
- “داستىخان ئۈستىدە دۈشمەنمۇ دوست كۆرۈنەر.”
دىپلوماتىيەدىكى يۈزەكىلىككە ھوشيار بولۇشنى، سىياسىي مۇناسىۋەتلەر ھەقىقىي دوستلۇق بولماسلىقى مۇمكىنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. (مەنبە: 1-توم، 560-بەت)
- “چىپىن تالۇيۇغ سۇغۇرغالى قىلۇرىنچا، چۆمەلى تاغىغ يۈدگېلى قىلۇرىنچا.”
بىر دۆلەت ئۆز رېئاللىقىنى بىلمەي، ئەمەلىي ئىقتىدارىدىن ئېشىپ كەتكەن زور سىياسىي ئارزۇلارغا ياكى ئۇرۇشلارغا كىرىشسە، زورۇقۇپ ھالاك بولىدۇ. (مەنبە: 1-توم، 27-بەت)
- “توشقاننىڭ مىڭ يىل ياشىغۇچە يولۋاسنىڭ بىر يىل ياشا.”
قورقۇنچاق، باشقىلارغا بېقىندى بولۇپ ياشىغاندىن، غۇرۇرلۇق ۋە قۇدرەتلىك ھالەتتە ياشاشنىڭ ئەۋزەللىكى. (مەنبە: ئايبېك ئۆمەر ئۇيغۇرى، 98-بەت)
5. بىيۇروكراتىيە، چىرىكلىك ۋە سىياسىي كرىزىس مەنبەلىرى
ھەرقانداق دۆلەت پەقەت سىرتتىنلا ھۇجۇمغا ئۇچرىمايدۇ، بەلكى كۆپىنچە ھاللاردا ئىچكى چىرىكلىك، ھورۇنلۇق ۋە خاتا سىياسەتلەر تۈپەيلىدىن ئۆزلۈكىدىن گۇمران بولىدۇ.
چىرىكلىك ۋە غەپلەت دۆلەتنىڭ مەھۋى بولۇشىدىكى ئاساسىي سەۋەبلەردۇر.
ھورۇن ۋە نەپسىبالا ئەمەلدارلارنىڭ زىيىنى
“خوشياقماسقا ئىش بۇيرۇساڭ ساڭا ئەقىل تۆكتەر.”
ھورۇن ۋە مەسئۇلىيەتسىز ئەمەلدارلارغا بىرەر دۆلەت ئىشىنى تاپشۇرغاندا، ئىجرا قىلىشنىڭ ئورنىغا قۇرۇق نەزەرىيەۋى «ئەقىل» كۆرسىتىدۇ. بۇ دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ چىرىكلىشىشى، قارارلارنىڭ ئەمەلىيلىشەلمەسلىكىنىڭ ئەڭ چوڭ مەنبەسى. (مەنبە: ئايبېك ئۆمەر ئۇيغۇرى، 114-بەت)
يەنە مۇنداق دەيدۇ: “خوشياقماسقا ئىش بۇيرۇساڭ ئالتىنچى ئايدا قولى توكلار.” بىر ئىشنىڭ ئەڭ كېرەكلىك ۋاقتى ئۆتۈپ كەتكەندە ئاندىن ھەرىكەتكە كېلىش دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىنى نابۇت قىلىدۇ. شۇنىڭدەك، “ئېرىنسەڭ يۆگۈرۈسەن.” — دۆلەتنىڭ بىرەر كىچىك مەسىلىسى ۋاقتىدا ھەل قىلىنمىسا، كېيىن ئۇنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ زور بەدەل تۆلەشكە توغرا كېلىدۇ.
“خوشامەتچى بولماي دېسەڭ، تەمەگەر بولما.”
سىياسىي ھاياتتا شەخسىي مەنپەئەتكە ھېرىس بولۇش ئەمەلدارلارنى خوشامەت قىلىشقا، دۆلەت پىرىنسىپىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلايدۇ. شەخسىي مەنپەئەتنى ئەلا بىلىدىغانلار دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى سېتىشتىن يانمايدۇ. (مەنبە: ئايبېك ئۆمەر ئۇيغۇرى، 114-بەت)
سىياسىي خاتالىق ۋە ئادالەتسىزلىك
- “ئېشەككە كۈچۈڭ يەتمەسە ئۇر توقۇمنى.”
ھۆكۈمەت ھەقىقىي جىنايەتچىلەرنى ياكى كرىزىس مەنبەلىرىنى بىر تەرەپ قىلالماي، ئاجىز پۇقرالارنى جازالىسا، دۆلەتنىڭ ئابرۇيى تۆكۈلىدۇ ۋە نارازىلىق كۈچىيىدۇ. (مەنبە: ئايبېك ئۆمەر ئۇيغۇرى، 274-بەت)
- “ئېزى بەمەسەل، تولىسى بىمەسەل.”
دۆلەتنىڭ قانۇنلىرى ياكى باجلىرى زىيادە قاتتىق بولۇپ كەتسە ياكى زىيادە بوش قويۇۋېتىلسە جەمئىيەتتە تەڭپۇڭلۇق بۇزۇلىدۇ. «ئوتتۇرا يول» سىياسىي مۇقىملىقنىڭ سىرىدۇر.
- “غوپۇتەردىن قېچىپ تاراقىغا تۇتۇلماق.”
كرىزىسنى ۋاقىتلىق ھەل قىلىش ئۈچۈن تاشقى كۈچلەرنى تەكلىپ قىلىش ياكى خاتا ئىتتىپاقداش تاللاش ئاخىرىدا دۆلەت مۇستەقىللىقىدىن ئايرىلىشقا سەۋەب بولىدۇ. سىياسىي قەدەمنىڭ ئاقىۋىتىنى مۆلچەرلەش لازىم. (مەنبە: ئايبېك ئۆمەر ئۇيغۇرى، 114-بەت)
خۇلاسە
يۇقىرىدا كەلتۈرۈلگەن بۇ ھېكمەتلەر پەقەتلا قەغەز يۈزىدىكى سۆزلەر ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخىي تەرەققىياتىدىكى قېنى ۋە كۆز يېشى بەدىلىگە يېزىلغان چوڭقۇر ساۋاقلاردۇر. مەيلى دۆلەتنى سىياسەت بىلەن باشقۇرۇشتا بولسۇن ( سەلتەنەت دەرەختە؛ سىياسەت سۇغا ئوخشايدۇ )، ياكى ياخشى يۇرت قۇرۇشتا بولسۇن ( بىر يۇرتنى دۈشمىنىڭدىن تارتىۋالساڭ، خەلقنى ئۆزىڭىدىن بەكرەك پاراۋان قىل )، بۇ ماقال-تەمسىللەر ھەر ۋاقىت رەھبەرلەر ۋە ئەۋلادلار ئۈچۈن قىممەتلىك بىر گەۋدىلىك سىياسىي ئېنسىكلوپېدىيە بولۇپ قېلىۋېرىدۇ.
“داپچىنىك دېپى يېرىلسا، گەردىشى مايمۇنغا ئويۇنچۇق بولار.” بىر پۈتۈن سىستېما ياكى دۆلەت گۇمران بولسا، ئۇنىڭ قالدۇقلىرى ۋە خەلقى باشقىلارغا كۆڭۈل ئېچىش قورالى بولۇپ قالىدۇ. دۆلەتچىلىك — مىللەتنىڭ غۇرۇرى، ھاياتى ۋە كەلگۈسىدۇر. ئۆتمۈشنىڭ ھېكمىتىگە ۋارىسلىق قىلىش بۈگۈننىڭ ۋەزىپىسىدۇر. (مەنبە: 1-توم، 560-بەت)