تەخمىنەن ئوقۇش ۋاقتى 17 مىنۇت

نېمە ئۈچۈن بالىنىڭ دەسلەپكى 10 يىلى مۇتلەق ئانا تىلىدا ئۆتۈشى شەرت؟ — ئىلمىي، پىسخولوگىيەلىك ۋە ئىسلامىي دەلىللەر ئاساسىدىكى چوڭقۇر ئانالىز

بۈگۈنكى دۇنيادا كۆپىنچە ئاتا-ئانىلار پەرزەنتلىرىنىڭ تېزراق چەتئەل تىلى بىلىشىنى، كىچىكىدىنلا قۇرئان يادلاپ ھاپىز بولۇشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن، بەزىدە بالىنىڭ ئانا تىل ئۇلى تېخى تولۇق قۇرۇلماي تۇرۇپ، 4-5 ياشلىق گۆدەكلەرنى باشقا تىللارنىڭ ۋە ئېغىر يادلاشلارنىڭ سۈنئىي بېسىمى ئىچىگە كىرگۈزۈپ قويىدۇ.

بىراق، دۇنياۋى پېداگوگىكا (مائارىپ ئىلمى) تەتقىقاتلىرى ۋە پىسخولوگىيە قانۇنىيەتلىرى بىزگە شۇنى تەكىتلەيدىكى: بالىلارنىڭ دەسلەپكى 5 يىللىق بىلىم تۇرمۇشى (يەنى 10 ياشقىچە بولغان مەزگىلى) مۇتلەق ۋە مۇتلەق ئۆز ئانا تىلىدا ئۆتۈلۈشى شەرت.

بۇ ھەرگىزمۇ ئاددىي بىر مىللەتچىلىك ھېسسىياتىدىن چىقىش قىلىنغان تەلەپ ئەمەس، بەلكى ئىنسان مېڭىسىنىڭ يېتىلىشى، روھىيىتىنىڭ قالايمىقانلاشماسلىقى ۋە بىلىمنى ئاڭ تېگىگە سىڭدۈرەلەشنىڭ ئەڭ يادرولۇق ئىلمىي قانۇنىيىتىدۇر. تۆۋەندە بىز بۇنى ئىسلام تارىخى، زامانىۋى پىسخولوگىيە ۋە ئىلغار مائارىپ تەجرىبىلىرى ئارقىلىق بىر-بىرلەپ يېشىپ چىقىمىز.

1. ئىسلام مائارىپشۇناسلىقىدىكى «10 ياش» بۇرۇلۇش نۇقتىسى ۋە قۇرئان يادلاش

ئىسلام پېداگوگىكىسىدا 10 ياش ئىنتايىن ھالقىلىق بىر مەزگىل ھېسابلىنىدۇ. پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بىر ھەدىسىدە مۇنداق كۆرسەتكەن:

3

«مُرُوا أَوْلَادَكُمْ بِالصَّلَاةِ وَهُمْ أَبْنَاءُ سَبْعِ سِنِينَ، وَاضْرِبُوهُمْ عَلَيْهَا وَهُمْ أَبْنَاءُ عَشْرِ سِنِينَ، وَفَرِّقُوا بَيْنَهُمْ فِي الْمَضَاجِعِ»
(تەرجىمىسى: بالىلىرىڭلار 7 ياشقا كىرگەندە نامازغا بۇيرۇڭلار، 10 ياشقا كىرگەندە (ئوقۇمىسا) ئۇرۇڭلار (يەنى قاتتىق تەلەپ قىلىپ تەربىيە بېرىڭلار) ۋە ياتاقلىرىنى ئايرىڭلار. — ئەبۇ داۋۇت رىۋايىتى).

بۇ ھەدىستىكى مائارىپ سىرى شۇكى، 7 ياش بىر ئىشنى باشلاش ۋە ئادەتلەندۈرۈش يېشى بولسا، 10 ياش — «مەسئۇلىيەت، ئاڭ-تەپەككۇر ۋە تەميىز (پەرق ئېتىش) ئىقتىدارىنىڭ تولۇق يېتىلىدىغان» مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر. بۇ دەۋردە بالا فىزىكىلىق ۋە روھىي جەھەتتىن مۇستەقىللىققا يۈزلىنىدۇ، مەسئۇلىيەتنى ھېس قىلالايدۇ.

بەزىلەر: «تارىختا ئىمام شافىئىيگە ئوخشاش 7 يېشىدىلا قۇرئان يادلىغانلار بارغۇ؟» دېيىشى مۇمكىن. شۇنى ئۇنتۇماسلىق كېرەككى، ئۇلۇغ ئالىملار تارىختىكى مىليونلىغان مۇسۇلمانلار ئىچىدىن چىققان پەۋقۇلئاددە نادىر تالانت ئىگىلىرىدۇر، شۇنداقلا ئۇلار ئەرەب تىلىنى (قۇرئان تىلىنى) ئۆز ئانا تىلى قىلىپ چوڭ بولغان.

كۈنىمىزدە، ئەرەب دۇنياسى ۋە تۈركىيەدىكى يېڭى زامان ئىسلام مائارىپچىلىرى ۋە مۇسۇلمان پىسخولوگلار بۇ مەسىلىدە ئىنتايىن ئېھتىياتچان. ئۇلارنىڭ يەكۈنى شۇ بولدىكى: “بالىنىڭ ئۆز ئانا تىلىدىكى ئۇقۇم چۈشەنچىسى تولۇق يېتىلمەي تۇرۇپ قۇرئاننى بېسىم بىلەن قۇرۇق يادلىتىش ئۇلارنىڭ روھىيىتىنى چارچىتىدۇ ۋە قۇرئاندىن زېرىكتۈرۈپ قويىدۇ. قۇرئان يادلاشنىڭ ئەڭ ئالتۇن دەۋرى — دەل بالا ئانا تىلىدا ئوقۇش-يېزىشنى تولۇق ئۆزلەشتۈرۈپ، ئابستراكت تەپەككۇرغا قەدەم قويغان چاغ، يەنى 10-11 ياشتىن كېيىنكى ئۆسمۈرلۈك مەزگىلىدۇر.”

2. تۈركىيە تەجرىبىسى: «رەسمىي مائارىپ بىلەن قۇرئان يادلاش پىلانى»

بىز يۇقىرىدا تىلغا ئالغان «10 ياش» پرىنسىپى بۈگۈن تۈركىيە مائارىپ مىنىستىرلىقى (MEB) ۋە دىيانەت ئىشلىرى باشقارمىسى تەرىپىدىن دۆلەت مائارىپ سىستېمىسىغا سىڭدۈرۈلدى. ئۇلار بىرلىكتە «رەسمىي مائارىپ بىلەن قۇرئان يادلاش پىلانى» (Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi) نى يولغا قويغان بولۇپ، بۇ دۇنيادىكى ئەڭ ئىلمىي ھاپىزلىق (قۇرئان يادلاش) مودېللىرىنىڭ بىرىدۇر.

بۇ پىلاننىڭ قۇرۇلمىسى دەل ئانا تىل ۋە مېڭە تەرەققىياتىغا ئاساسلانغان:

• باشلانغۇچ مەكتەپ (1-دىن 4-سىنىپقىچە / 6 ~ 10 ياش): بۇ 4 يىلدا بالىلار ئېغىر قۇرئان يادلاشقا مەجبۇرلانمايدۇ. پەقەت نورمال مەكتەپتە ئوقۇيدۇ. ئۆز ئانا تىلىدا (تۈركچە) ماتېماتىكا، تەبىئەت ۋە ھاياتلىق بىلىملىرى دېگەندەك پەنلەرنى ئوقۇپ، ئانا تىل ۋە ئۇقۇم تەپەككۇرىنى مۇتلەق پۇختىلايدۇ.
• 5-سىنىپقا چىققاندا (10 ~ 11 ياش): بالىلار باشلانغۇچنى پۈتتۈرۈپ، «ئىمام خاتىپ ئوتتۇرا مەكتىپى» گە كىرىدۇ. دەل مۇشۇ 5-سىنىپتىن باشلاپ قۇرئانغا تەييارلىق ۋە ئەرەب تىلى ساۋاتى بېرىلىشكە باشلايدۇ.
• 6-سىنىپتا (11 ~ 12 ياش): قابىلىيىتى بار بالىلارغا دۆلەت تەرىپىدىن مائارىپتىن 1 يىل رەسمىي رۇخسەت بېرىلىدۇ (مەكتەپتىن قېلىپ قالمايدۇ، پەقەت پەن دەرسلىرىدىن بىر يىل توختايدۇ). بۇ بىر يىلدا ئۇلار پەقەت ۋە پەقەت قۇرئان يادلاش بىلەن مەشغۇل بولىدۇ ۋە تولۇق ھاپىز بولۇپ چىقىدۇ.

تۈركىيە مائارىپ مىنىستىرلىقى دىنىي ئوقۇتۇش باش نازارىتىنىڭ دوكلاتىدا مۇنداق يېزىلغان: “تەتقىقاتلار ئىسپاتلىدىكى، قۇرئان يادلاش ئۈچۈن ئەڭ مۇۋاپىق ياش 11-13 ياش ئارىلىقىدۇر. چۈنكى بۇ دەۋردە بالىنىڭ بىلىش (Cognitive)، چۈشىنىش ۋە مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى يېتىلگەن بولىدۇ.”

3. يۇنېسكو (UNESCO) نىڭ ئاگاھلاندۇرۇشى: «بىلىش ئىقتىدارىنىڭ زەخىملىنىشى»

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مائارىپ دۇنياسىدىكى ئەڭ ئالىي ئورگىنى بولغان يۇنېسكو (UNESCO) نەچچە ئون يىلدىن بېرى «ئانا تىلنى ئاساس قىلغان كۆپ تىللىق مائارىپ» (Mother Tongue-Based Multilingual Education - MTB-MLE) نى كۈچەپ تەشەببۇس قىلماقتا.

يۇنېسكونىڭ كۆپ يىللىق يەرشارى مائارىپ دوكلاتلىرىدىكى ئىنگلىزچە ئەسلى تېكىستلەردە ئىنتايىن ئېغىر بىر ئاتالغۇ ئىشلىتىلگەن:

“When children are taught in a language they do not understand, it often results in Cognitive Stunting and learning poverty.”
(تەرجىمىسى: بالىلار ئۆزى چۈشەنمەيدىغان بىر تىلدا ئوقۇتۇلسا، بۇ كۆپىنچە ھاللاردا كېيىنكى ھاياتىدا «ئۆگىنىش نامراتلىقى» نى ۋە ئۇلارنىڭ «بىلىش ۋە تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارىنىڭ زەخىملىنىشىنى (Cognitive stunting)» كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.)

بۇ دېگەنلىك نېمە؟ ئەگەر بالا 10 ياشقىچە ئانا تىلىدا پۇختا بىلىم ئالمىسا، مېڭە چوڭقۇر پىكىر قىلىش ئۇسۇلىنى تاپالمايدۇ. ئاڭلىغان ياكى ئوقۇغان نەرسىلىرىنى چۈشەنمەي قۇرۇق يادلايدىغان «توتىقۇش» قا ئايلىنىپ قالىدۇ ۋە ئىزچىل تۈردە بىلىمگە چۆكەلمەسلىك، يۈزەكىلىك كېلىپ چىقىدۇ.

4. تىلشۇناسلىق ئىلمى: جىم كاممىنس ۋە «مۇزتاغ نەزەرىيەسى»

«بالام كىچىكىدىنلا چەتئەل تىلى ئۆگەنسە قالتىس بولۇپ كېتىدۇ» دېگەن كۆزقاراش ئەمەلىيەتتە تىلشۇناسلىق ئىلمى تەرىپىدىن ئىنكار قىلىنغان. دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق تىلشۇناس ئالىملاردىن جىم كاممىنس (Jim Cummins) ئۆزىنىڭ دۇنياغا تونۇلغان ئاكادېمىك نەزەرىيەسىدە مۇنداق دەيدۇ:

“A strong foundation in the first language supports the development of the second language. Languages operate through a Common Underlying Proficiency (CUP).”
(تەرجىمىسى: بىرىنچى تىلدىكى مۇستەھكەم ئۇل، ئىككىنچى تىلنىڭ تەرەققىياتىنى قوللايدۇ. تىللار سىرتقى كۆرۈنۈشتە ئايرىم بولغىنى بىلەن، مېڭىدە بىرلا ئورتاق يوشۇرۇن ئىقتىدار مەركىزىدىن باشقۇرۇلىدۇ.)

كاممىنس بۇنى «مۇزتاغ نەزەرىيەسى» (Iceberg Theory) ئارقىلىق چۈشەندۈرىدۇ. دېڭىز يۈزىنىڭ ئۈستىدىكى ئايرىم كۆرۈنۈپ تۇرغان مۇز چوققىلىرى ئۇيغۇر تىلى، ئەرەب تىلى ياكى ئىنگلىز تىلى بولۇشى مۇمكىن. ئەمما سۇنىڭ ئاستىدا بۇ تىللارنىڭ ھەممىسى مېڭىدىكى بىرلا چوڭ مۇزتاغقا (تەپەككۇر مەركىزىگە) تۇتاشقان بولىدۇ.

ئۇ يەنە تىلنى ئىككىگە بۆلىدۇ:

1. BICS (ئاددىي ئالاقە تىلى): كۈندىلىك پاراڭ. بۇنى ھەر قانداق بالا تېز ئۆگىنەلەيدۇ.
2. CALP (ئابستراكت تەپەككۇر ۋە ئاكادېمىك تىل ئىقتىدارى): دەل مۇشۇ يادرولۇق ئىقتىدار پەقەت ئانا تىل ئارقىلىقلا يېتىلىدۇ. ئەگەر بالىنىڭ ئانا تىلىدا 10 ياشقىچە CALP (ئابستراكت تەپەككۇر) يېتىلمىسە، كېيىن ئۇ ئەرەب تىلىنى ياكى ئىنگلىز تىلىنى قانچە تىرىشىپ ئۆگەنسىمۇ، ئۇنى چوڭقۇر ۋە ئاكادېمىك سەۋىيەدە ئىگىلىيەلمەيدۇ. خۇلاسە شۇكى: مۇستەھكەم ئانا تىل ئۇلى — مۇستەھكەم چەتئەل تىلىنى يارىتىدۇ.

5. پىسخولوگىيە: ئۇقۇم يارىتىش ۋە «كىملىك كىرىزىسى»

سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ تارىختىكى ئەڭ داڭلىق پىسخولوگى لېۋ ۋىگوتسكىي (Lev Vygotsky) ئۆزىنىڭ شاھ ئەسىرى بولغان «تەپەككۇر ۋە تىل» (Thought and Language) دا مۇنداق تەكىتلەيدۇ:

“Language is the tool of thought.” (تىل — تەپەككۇرنىڭ قورالىدۇر).

ئۇنىڭ قارىشىچە، بالا ئەتراپىدىكى دۇنيانى، شەيئىلەرنى ۋە ئابستراكت نەرسىلەرنى چۈشىنىش ئۈچۈن مېڭىسىدە «ئۇقۇم يارىتىشى» (Concept Formation) كېرەك. بالا مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇن ۋە 10 ياشقىچە بولغان مەزگىلدە دۇنيانى چۈشىنىش ئۇقۇملىرىنى (مەسىلەن: مېھىر-شەپقەت، ۋاقىت، ئالەم، ياراتقۇچى دېگەندەك مۇرەككەپ ئۇقۇملارنى) پەقەت ۋە پەقەت ئۆز ئانا تىلى ئارقىلىقلا ئاڭ تېگىگە سىڭدۈرەلەيدۇ.

ئەگەر بالا 10 ياشقا توشماي، مېڭىسىدە ئۇقۇم سىستېمىسى قۇرۇلماي تۇرۇپلا يات بىر تىلغا (ياكى ئۆزى چۈشەنمەيدىغان تىلدىكى ماتېرىياللارغا) يېتەكلەشسىز، بېسىم بىلەن مەجبۇرلانسا نېمە بولىدۇ؟ زامانىۋى پىسخولوگىيەدە بۇ خىل ھالەت قورقۇنچلۇق ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ دەپ قارايدۇ:

1. كىملىك كىرىزىسى (Identity Crisis): ئۆز تىلىدىن يىراقلاشقان بالا ئۆزىنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى، قايسى قىممەت قاراشقا تەۋە ئىكەنلىكىنى تاپالمايدۇ.
2. روھىي توسالغۇ / ئۆگىنىش بېسىمى (Affective Filter): پىسخولوگىيەلىك جەھەتتىن بىخەتەرلىك ھېس قىلمىغانلىقى ئۈچۈن، بالىدا ئۆگىنىشكە نىسبەتەن ئېغىر بېسىم ۋە تەشۋىش پەيدا بولىدۇ.

6. فىنلاندىيە مائارىپ مۆجىزىسى

ئاخىرىدا، دۇنيادا مائارىپ سۈپىتى ئەڭ ئىلغار، بالىلارنىڭ بەخت كۆرسەتكۈچى ئەڭ يۇقىرى دەپ قارىلىدىغان فىنلاندىيەگە قارايلى. ئۇلار دەل مۇشۇ مېڭە تەرەققىيات قانۇنىيىتىنى ئۆز مائارىپىنىڭ ئاساسى قىلغان.

فىنلاندىيەدە بالىلار 7 ياشتا مەكتەپكە كىرىدۇ. ئۇلار بۇرۇن چەتئەل تىلىنى (ئاساسەن ئىنگلىز تىلىنى) 3-سىنىپتىن، يەنى 9~10 ياشتىن باشلاپ ئۆتەتتى. گەرچە 2020-يىلىدىكى ئىسلاھاتتىن كېيىن ئۇلار چەتئەل تىلى بىلەن بالدۇرراق ئۇچرىشىشنى مەقسەت قىلىپ تىل دەرسىنى 1-سىنىپتىن باشلىغان بولسىمۇ، ئەمما بىر ئۆزگەرمەس تۆمۈر قانۇنىيەت بار: بالىلارنىڭ ئانا تىلىدىكى ئۇقۇم ئاساسى مۇتلەق پىشىپ يېتىلمىگۈچە (يەنى 10 ياشقىچە) پەن دەرسلىرى (تەبىئەت، ماتېماتىكا، لوگىكا قاتارلىقلار) مۇتلەق ئۆز ئانا تىلىدا (فىنچە) ئۆتۈلىدۇ.

چۈنكى ئۇلار بىلىدۇكى، ماتېماتىكا ۋە تەبىئەتتەك لوگىكىلىق بىلىملەرنى ئۆز ئانا تىلىدا چۈشىنىپ مېڭىسىگە ئورناتقان بالا، كېيىنكى ياشلاردا باشقا تىلنىمۇ شۇنداق تېز كۆچۈرۈپ ئۆگىنەلەيدۇ ۋە قوبۇل قىلالايدۇ.

---

خۇلاسە: ئاتا-ئانىلارغا سەمىمىي تەۋسىيە

يۇقىرىقى ئىلمىي، پىسخولوگىيەلىك ۋە ئىسلامىي دەلىللەر بىزگە شۇنى ئۇقتۇرىدۇكى: مائارىپ بىر بىنا سالغانغا ئوخشايدۇ. ئۇلى قانچە توغرا ۋە پۇختا قۇرۇلسا، ئۈستىدىكى قەۋەتلەرمۇ شۇنچە ئېگىز ۋە چىڭ تۇرىدۇ.

شۇڭا، ئەگەر سىز پەرزەنتىڭىزنىڭ كەلگۈسىدە ھەم ئۆز مىللىتىنىڭ ساغلام بىر ئەزاسى، ھەم قۇرئاننى چوڭقۇر تەپەككۇر بىلەن يادلىيالايدىغان ھاپىز، ھەمدە كۆپ تىللىق خەلقئارالىق تالانت ئىگىسى بولۇشىنى ئۈمىد قىلسىڭىز، تەبىئەتنىڭ بۇ قانۇنىيىتىگە بويسۇنۇڭ:

• 0 ياشتىن 10 ياشقىچە: پۈتۈن كۈچىڭىزنى ئۇنىڭ ئانا تىلى (ئۇيغۇر تىلى) نى مۇكەممەللەشتۈرۈشكە سەرپ قىلىڭ. دۇنيانى، تەبىئەتنى، دىننى ۋە ئىنسانىي مېھىر-مۇھەببەتنى ئۇنىڭغا ئۆز ئانا تىلىدا سىڭدۈرۈڭ.
• 10 ياشتىن كېيىن: بۇ پۇختا قۇرۇلغان ئانا تىل ۋە تەپەككۇر ئۇلى ئۈستىگە، قۇرئان كەرىمنىڭ ھىفظىنى ۋە باشقا چەتئەل تىللىرىنى كىرگۈزۈشنى باشلاڭ. شۇ چاغدا كۆرىسىزكى، بالىڭىزنىڭ چۈشىنىش قابىلىيىتى، ئۆگىنىش سۈرئىتى ۋە پىسخىك ساغلاملىقى سىز كۈتكەندىنمۇ نەچچە ھەسسە ئېشىپ كېتىدۇ!